Toskania – mapa, atrakcje, plan zwiedzania, wycieczki, najpiękniejsze miejsca

Najpiękniejszy krajobraz świata

Takimi właśnie słowami przywita cię oficjalna strona znajdującej się w Toskanii doliny Val d’Orcia, wpisanej na listę UNESCO za walory krajobrazowe: najpiękniejszy krajobraz świata. Niewątpliwie w Toskanii znajdziesz mnóstwo wspaniałych scenerii i nie jeden raz na ich widok przyjdzie ci westchnąć z zachwytu lub na chwilę zatrzymać się, by popatrzeć trochę dłużej, by zachować w pamięci ulotną chwilę. To jednak dopiero początek!

Pośród toskańskich krajobrazów skrywają się genialne w swej atmosferze, małe średniowieczne miasteczka, winnice, tłocznie oliwy, tysiącletnie szlaki, które kiedyś przemierzali wędrowcy i kupcy, a dzisiaj mogą spacerować nimi turyści. Odkryjesz tu również większe ośrodki kultury, sztuki i nauki ze starymi jak świat uniwersytetami, gdzie powstawały fundamenty naszej współczesnej wiedzy oraz dzieła, uznawane dzisiaj za największe osiągnięcia człowieka. Nad tym wszystkim czuwa stolica regionu: Florencja. Miasto, które błyszczy i emanuje potęgą, rozmachem oraz uwodzicielskim pięknem. Współcześnie wciąż pozostaje największym na świecie ośrodkiem handlu złotem i kamieniami szlachetnymi. Tutaj spotykają się ogromne kapitały i krzyżują główne szlaki by dobijać targu w handlu luksusowymi dobrami. Taka oto jest Toskania!

Najlepszy przewodnik świata

Bez przesady! To na pewno nie będzie najlepszy na świecie przewodnik po Toskanii. Będzie za to bardzo praktyczny i mam nadzieję, że naprawdę przydatny.
Zwiedzanie Toskanii najczęściej sprowadza się do bardzo trudnego wyboru: co zobaczyć? Niestety wszystkiego na raz na pewno zobaczyć się nie da! Trzeba wybierać. Ten wpis na pewno znacząco ułatwi ci życie. Zawiera bowiem wyłącznie największe atrakcje tego regionu. Ostrzegam jednak, że przemieszczając się między wybranymi przeze mnie miejscami mijać będziesz dziesiątki innych, równie ciekawych. Droga będzie obfitować w piękne widoki, niezliczoną ilość winnic, gajów oliwnych, tłoczni i gospodarstw rolnych sprzedających własne wyroby (genialne makarony, oliwki i octy balsamiczne). Jeżeli w trakcie podróży między kolejnymi punktami planu wycieczki coś przykuje twoją uwagę, to nie wahaj się zmieniać planów. Swoboda w zwiedzaniu i zaspokajanie ciekawości w Toskanii to najlepsze co możesz zrobić. Zatrzymuj się, próbuj, testuj i smakuj.
Ten przewodnik opracowałem w taki sposób, by pozostawić ci przy zwiedzaniu sporo przestrzeni na własne doświadczenia i modyfikacje. Myślę, że to najlepszy sposób, by w pełni poczuć ten niezwykły region Włoch.

Gdzie jest Toskania?

Włochy dzielą się na 20 regionów, a jednym z nich jest Toskania. Załączone poniżej mapy prezentują położenie Toskanii na tle mapy Europy oraz mapy Włoch.

Patrząc na mapy można od razu zauważyć bardzo korzystne turystycznie położenie Toskanii. Jest łatwo dostępna z większości krajów w Europie droga lądową, a przybywający samolotem mają do dyspozycji lotnisko Florencja Peterola (Aeroporto di Firenze) oraz kilka lotnisk położonych w niewielkiej odległości od Florencji, obsługiwanych przez tanie linie lotnicze:
– lotnisko Piza Galileo Galilei (70 km od Florencji),
– lotnisko Bolonia Guglielmo Marconi (85 km od Florencji),
– lotnisko Rimini Miramare (112 km od Florencji).

Statystycznie Toskania to jeden z największych regionów Włoch. Pod względem wielkości znajduje się na piątym miejscu ustępując tylko Sycylii, Piemontowi, Sardynii i Lombardii.
Nie oznacza to jednak, że podróżowanie po Toskanii będzie się wiązało z długimi przejazdami.

Generalnie włoskie regiony mają małe rozmiary i nawet dość duża – jak na włoskie warunki – Toskania, w praktyce ma rozmiar, który doskonale nadaje się do zwiedzania.
Rozsądnie zbudowany plan pozwoli ci znacząco ograniczyć długość niezbędnych przejazdów i pozostawi naprawdę sporo miejsca na przyjemności związane z aktywnym zwiedzaniem. Dni, podczas których przyjdzie ci przejechać więcej niż 150 – 200 km będą należały do rzadkości.

Jak zwiedzać Toskanię?

Mówiąc krótko i konkretnie istnieją w zasadzie dwa sensowne sposoby zwiedzania Toskanii: komunikacja publiczna albo wypożyczony (lub własny) samochód.

Komunikacja publiczna

Toskania jest dobrze skomunikowana więc poruszanie się między głównymi ośrodkami nie powinno stanowić większego problemu ani wyzwania. Zajmie oczywiście więcej czasu i wprowadzi kilka ograniczeń, związanych głównie z koniecznością dostosowania swoich działań do rozkładów jazdy, ale pozwoli dotrzeć do najważniejszych miejsc.
W tym przewodniku nie będę skupiał się na opisywaniu połączeń publicznych, ponieważ sam z nich nie korzystałem. Nie będę więc opowiadał o czymś, czego nie przetestowałem w praktyce.
Organizację przejazdów osobom zainteresowanym tą formą podróżowania znacząco może ułatwić strona Omio – [klik], która pozwala sprawdzać rozkłady jazdy, połączenia autobusowe, kolejowe, lotnicze oraz promy.

Własny samochód

Jeżeli jest taka możliwość to zawsze wypożyczam samochód. Cenię sobie swobodę i niezależność jaką gwarantuje mi dysponowanie własnym środkiem transportu. Dzięki temu nie jestem ograniczony do poszukiwania noclegów w pobliżu węzłów komunikacyjnych ani co do czasu, w jakim muszę wrócić do hotelu, żeby zdążyć np. na ostatnie połączenie.
Czasem wybieram noclegi poza miastem w agroturystyce, która w dobrych cenach jest w stanie zapewnić mi dużo wyższy komfort. Przy okazji w lekkim oddaleniu od głównego ruchu turystycznego zdecydowanie łatwiej wczuć się w lokalny klimat. Uwielbiam gdzieś na prowincji siedzieć przy kolacji z widokiem na wzgórza, nad którymi właśnie zachodzi słońce i bez pośpiechu sączyć lokalne wino.

Zdecydowanie polecam więc własny środek transportu. Jeżeli mieszkasz na tyle daleko, że nie dasz rady dotrzeć tu swoim samochodem, to po prostu wypożycz auto na lotnisku. Na temat wynajmu auta we Włoszech przygotowałem specjalny poradnik – [klik]. Z moim poradnikiem wynajem samochodu nie jest trudny, ani skomplikowany, a przy okazji jest bardzo bezpieczny (kwestia doboru ubezpieczeń). Po prostu trzeba tylko wiedzieć jak! Zachęcam do zapoznania się z nim: Włochy – wynajem samochodu bez kaucji i karty kredytowej [PORADNIK]

Ubezpieczenie podróży (czy jest potrzebne?)

Nie chcę temu tematowi poświęcać zbyt wiele miejsca, więc będę naprawdę konkretny. Powiem krótko: nigdy nie ruszam się z domu na samodzielny wyjazd bez ubezpieczenia. Na wyjeździe ciągle poruszamy się po nowych miejscach, głowę mamy zajętą zachwytami i innymi przyjemnościami. Jesteśmy na większym luzie i o przygodę nie trudno. Brak ubezpieczenia to proszenie się o solidne kłopoty.
Trzeba też pamiętać, że tzw. EKUZ, czyli posiadane przez nas jako obywateli Unii Europejskiej ubezpieczenie nie refunduje wszystkiego. Refunduje tylko to, co w danym kraju jest refundowane (np. we Francji 35% kosztów państwowych służb ratownictwa płaci się z własnej kieszeni). Można by długo wchodzić w szczegóły, ale robienie tego jest bez sensu, ponieważ solidne tygodniowe ubezpieczenie dla jednej osoby na terenie Europy, w porównaniu do kosztu całego wyjazdu jest zaskakująco tanie. Z łatwością można znaleźć naprawdę dobre oferty za około 10 - 15 EUR łącznie za cały tydzień (!!!), czyli równowartość dwóch lub trzech piw.
Zwykle wyszukuję najlepsze oferty w tej porównywarce ofert - [klik] (w tym wypadku jest to Rankomat) i wykupuję je przez internet. Można to załatwić naprawdę szybko i tanio.

Jeżeli potrzebujesz dobrego źródła ubezpieczeń poza Polską, to sprawdź bardzo wysoko ocenianą ubezpieczalnię EKTA - [klik], dostępną w kilkunastu językach i sprzedającą ubezpieczenia działające na całym świecie. Jeśli strona otworzy się w niewłaściwym dla ciebie języku, to po prostu zmień język (na górze po prawej).

Przykład dobrej i wcale nie najtańszej oferty z porównywarki (za cały tydzień w 2025 roku) zamieszczam poniżej.

Nigdy nie wybieram najtańszej oferty, ponieważ różnica w cenie między najtańszą, a naprawdę solidną ofertą z wysokimi wartościami ubezpieczeń wynosi zwykle około 3 EUR (około 15 PLN). To nie są oszczędności warte ryzyka.

W ofertach kluczowe są dwa parametry:
- Koszty leczenia (KL) - kwota 250 000 PLN (60 000 EUR) to minimum
- Ochrona cywilna (OC) - kwota 250 000 PLN (60 000 EUR) to minimum

do tego warto zwrócić uwagę na dwa dodatkowe parametry:
- Następstwa Nieszczęśliwych Wypadków (NNW) - według uznania
- ubezpieczenie bagażu podróżnego - według uznania

Toskania – mapa atrakcji

Głównym punktem wyjścia do budowy planu zwiedzania Toskanii powinna być zamieszczona poniżej mapa Toskanii, na której zaznaczyłem położenie 20 głownych atrakcji.
Warto poświęcić trochę czasu na przyjrzenie się jej i sprawdzenie położenia miejsc, które najbardziej cię interesują. Jeżeli klikniesz na mapę to otworzy się obrazek z wyższej rozdzielczości, na którym znajdziesz więcej szczegółów (przebieg dróg, nazwy pobliskich miejscowości, itp.)

Każda z atrakcji ma swój unikalny numer. Ten numer odnajdziesz również w spisie treści na początku przewodnika oraz w nagłówkach rozdziałów związanych z szerszym opisem atrakcji. Każda wymieniona przez mnie atrakcja ma bowiem własny opis, zawierający więcej szczegółów, ciekawostek oraz bardzo przydatne współrzędne GPS istotnych miejsc i parkingów, doskonale ułatwiające dotarcie do nich. Korzystaj z tych danych! Używa się ich banalnie prosto. Wystarczy kliknąć na znajdujący się obok nich link, a nawigacja w telefonie uruchomi się automatycznie i wyznaczy trasę do celu (nie zapomnij tylko przełączyć nawigacji z trybu pieszego na tryb samochodowy lub odwrotnie).

Niektóre z atrakcji oprócz krótkiej informacji w tym wpisie mają własne, poświęcone im artykuły, zawierające dużą większą ilość danych i porad. Linki do nich (o ile takie rozszerzone wpisy istnieją) znajdziesz przy załączonych w dalszej części przewodnika krótkich opisach.
Prace nad rozszerzonymi opisami ciągle trwają, więc linków będzie przybywało.

Rozszerzenie przewodnika po Toskanii

Duża popularność przewodnika i liczne pozytywne głosy od was skłoniły mnie do jego rozbudowy przewodnika. Zdecydowałem się dodać kolejne niezwykłe miejsca i nanieść je na mapę jako propozycje dodatkowe.

Oprócz 20 podstawowych atrakcji (numery 1-20), wokół których ułożona jest główna trasa, na mapie znajdziesz teraz 12 punktów uzupełniających (numery 21-32). Dla szybkiego odróżnienia atrakcje podstawowe i dodatkowe mają na mapie inny kolor.

Zasada jest prosta: masz więcej czasu? Dołóż punkt z listy dodatkowej. Coś z planu głównego mniej Cię interesuje? Zamień to na jedną z nowych propozycji. Dzięki temu stworzysz plan idealnie skrojony pod Twoje potrzeby. Niech to będzie Twoja Toskania marzeń i najlepszy wyjazd w życiu!

Toskania mapa PDF

Rozbudowa przewodnika zbiegła się w czasie z pomysłem stworzenia mapy PDF Toskanii, którą możesz zabrać i zawsze mieć przy sobie w telefonie. Idea jest prosta. Najpierw pobierasz mapę PDF na telefon (lekki, mały, bezpieczny plik). W razie potrzeby otwierasz ją i klikasz palcem w interesujący cię punkt. Natychmiast dostajesz komplet informacji oraz współrzędne GPS do nawigacji. Klikasz i jedziesz na miejsce. Gotowe! Niczego nie wpisujesz, niczego nie szukasz, niczego nie musisz pamiętać.

Plik do pobrania (bezpłatny) wraz z krótką instrukcją jak wycisnąć 100% z mapy PDF znajdziesz w osobnym wpisie: Toskania mapa PDF – [klik].

Gdyby jednak zdarzyło ci się zapomnieć mapy, to nie jest wielki kłopot. Wpisz w Google: „gancarczyk Toskania” i pojawię się w wynikach jako pierwszy. Generalnie ta zasada działa również dla wszystkich innych kierunków. Wystarczy wpisać moje nazwisko i kierunek wyjazdu. Działa zawsze.

Plan zwiedzania Toskanii

Pracując nad planem zwiedzania Toskanii starałem się przygotować go w taki sposób, by był użyteczny dla jak największej grupy osób. Chciałbym, by mogli z niego skorzystać nowicjusze, którzy wybierają się w ten teren po raz pierwszy w życiu, ale zależało mi również, by był przydatny dla osób, które w Toskanii już coś zobaczyły.
W ten sposób powstała koncepcja, która im dłużej nad nią myślałem, tym bardziej mi się podobała. Dlaczego? Bo oprócz tego, że nadaje się dla osób o różnym stopniu zaawansowania w zwiedzaniu Toskanii, to przy okazji daje możliwość elastycznego dostosowania czasu trwania wyjazdu do długości urlopu.
Na czym więc polega mój plan? Na podziale Toskanii na kilka wygodnych obszarów zwiedzania! Wszystko wyjaśni ci następny rozdział.

Obszary zwiedzania

Spójrz na zamieszczoną poniżej mapkę. To dokładnie ta sama mapa atrakcji, którą znamy już z tego wpisu, ale naniosłem na nią specyficzną maskę, wyodrębniając kilka obszarów, oznaczonych literami: A, B, C, D i E.

Każdy z obszarów łatwo jest nazwać wprost od najważniejszych atrakcji na jego terenie. Mamy więc:

Obszar A – okolice Florencji i Pizy
Obszar B – okolice San Gimignano i Sieny
Obszar C – Val d’Orcia (dolina rzeki Orcia) i Crete Senesi (obszar pustynny)
Obszar D – południe Toskanii
Obszar E – wybrzeże Toskanii

Obszary obejmują tereny, które nie zachodzą na siebie nawzajem, ale wszystkie mają jedną wspólną i bardzo istotną cechę: na zwiedzenie każdego z nich wystarczą dwa dni, a mówiąc jeszcze precyzyjniej dwa noclegi.
Podchodząc do sprawy w taki sposób planowanie zwiedzania staje się banalnie łatwe. Wystarczy wybrać obszary, które interesują cię najbardziej i wiedząc, że na każdy z nich trzeba poświęcić co najmniej dwa dni, dobrać ich ilość odpowiednio do długości urlopu. Gotowe!

Zanim jednak zdecydujesz, które obszary wybrać, przeczytaj kilka słów na temat zawartości, jaką oferuje każdy z nich!

Obszar A – okolice Florencji i Pizy

Wszystkie atrakcje na terenie obszaru: (1) Florencja – (2) Vinci – (3) Lukka – (4) Piza
Łączna długość trasy: około 120 km
Suma czasu przejazdów (bez czasu zwiedzania): 2 h 30 min

Zaledwie kilka zdań wcześniej optymistycznie założyłem, że na zwiedzenia każdego obszaru wystarczą dwa dni, aż tu nagle już przy obszarze A pojawiają się pierwsze kłopoty. Co prawda są tu zaplanowane tylko cztery lokacje, ale za to jakie!!! Florencji przedstawiać nie muszę. Miasto z całą pewnością zajmie ci cały dzień. Jeżeli zdecydujesz się nocować w jednej z pozostałych lokalizacji (my nocowaliśmy w pobliżu Vinci, a dokładnie w niewielkiej miejscowości San Baronto, gdzie mamy niedrogi ale wygodny Hotel Monti, do którego od lat chętnie wracamy, jego lokalizację zaznaczyłem zielonym piktogramem z literą H), to następnego dnia możesz rozpocząć od rana zwiedzanie Vinci (2), w którym urodził się i mieszkał Leonardo da Vinci. Potem Lukka (3) ze swoją fantastyczną zabudową, owalnym rynkiem i wieżą widokową, a wieczorem dotrzesz do legendarnej już Pizy (4) by sprawdzić jak krzywa jest znana na całym świecie wieża. Jeżeli zaplanujesz nocleg w Pizie (4), to zyskasz szansę, by zobaczyć ją w dzień oraz w nocy, w blasku sztucznego oświetlenia. Jak łatwo się domyślić stanowi to dodatkową atrakcję. Poddaję ten pomysł pod rozwagę.
Większość przejazdów w tym obszarze będzie się odbywać szybkimi drogami, więc trudno będzie o piękne widoki z samochodu, ale na to przyjdzie jeszcze czas.

Obszar B – okolice San Gimignano i Sieny

Wszystkie atrakcje na terenie obszaru: (4) Piza – (6) Volterra – (7) San Gimignano – (8) Monteriggioni – (9) Siena
Łączna długość trasy: około 150 km
Suma czasu przejazdów (bez czasu zwiedzania): 3 h

Drugi z obszarów to kwintesencja Toskanii, gdzie zaczniesz odkrywać kolejne miejscowości, które będą niepodziewanie pojawiały się wśród falujących, toskańskich wzgórz, otoczone winnicami i oliwnymi gajami. Co chwilę zobaczysz drogowskazy zapraszające do odwiedzenia kolejnych winnic, by móc dokonać degustacji i zakupu wybranych produktów. Nie obawiaj się odwiedzać winnic i tłoczni oliwy. Gospodarze chętnie cię przyjmą, a czasem oprowadzą po swoim królestwie, wśród wielkich beczek z fermentującym i dojrzewającym winem. Przeżycie jest wspaniałe, a pamiątka w formie zakupionych win doskonale się sprawdza, gdy po powrocie do domu, jesiennym lub zimowym wieczorem nadejdzie czas wspomnień wyjazdu. Smak oryginalnego wina doskonale wspomaga przywoływanie słonecznych wspomnień.
Pomiędzy winncami natrafiać będziesz na średniowieczne miasteczka, których zachwycające, wąskie uliczki będą prowadzić cię za rękę. San Gimignano, Volterra, Monteriggioni, a na koniec absolutnie genialna Siena. Trudno wyobrazić sobie piękniejszy zestaw!
Przy okazji przypominam, że przejeżdżając od atrakcji, do atrakcji wcale nie musisz wybierać najkrótszej i najszybszej drogi!

Obszar C – Val d’Orcia (Dolina rzeki Orcia) i Crete Senesi

Wszystkie atrakcje na terenie obszaru: (9) Siena – (10) Arezzo – (11) Val d’Orcia (12) – Montepulciano – (13) Pienza – (14) Bagni San Filippo
Łączna długość trasy: około 210 km (bez eksploracji doliny Val d’Orcia)
Suma czasu przejazdów (bez czasu zwiedzania): 3 h 45 min (bez czau eksploracji doliny Val d’Orcia)

Trzeci obszar to kolejny etap zapoznawania się z różnorodnością, jaką oferuje nam Toskania. Prawdziwy przyrodniczy rollercoaster!
Poza ciekawymi miejscowościami skupimy się na krajobrazach, które wszyscy znamy z wyjątkowo pięknych pocztówek, prezentujących rozległe, łagodnie falujące wzgórza oświetlone wschodzącym lub zachodzącym słońcem. Poszukamy typowych dla tego krajobrazu, znanych na cały świat formacji cyprysów i alei cyprysowych, ale przedtem przejedziemy przez obszar Crete Senesi, który jest jedyną włoską …. pustynią! Przemierzymy więc drogę od surowej toskańskiej pustyni po toskańską zieloność winnic i gajów oliwnych.
Na koniec dotrzemy do pierwszych na trasie tej wycieczki gorących źródeł i termalnych wywierzysk, tworzących barwne wodospady.

Jeden z dwóch przeznaczonych na zwiedzanie tego obszaru dni sugeruję przeznaczyć na całodzienną włóczęgę po dolinie Val d’Orcia – [klik]. Tutaj szczególnie mocno będzie się liczyć wasza fantazja, chęć zaglądania dosłownie wszędzie, oraz jazda drogami, którymi nie prowadzi nawigacja 🙂

Obszar D – południe Toskanii

Wszystkie atrakcje na terenie obszaru: (14) Bagni San Filippo – (15) Pitigliano – (16) Terme di Saturnia – (17) Monte Argentario
Łączna długość trasy: około 140 km
Suma czasu przejazdów (bez czasu zwiedzania): 3 h

Tym razem czekają nas odwiedziny w kolejnym, bardzo miłym dla oka i pięknie położonym miasteczku, a w dalszej drodze będzie można zażyć relaksu w znanych termach Saturnia (można skorzystać z wysokiej jakości ośrodka z basenami lub po prostu nacieszyć oko niesamowitymi, naturalnymi basenami). Na koniec wyprawy dotrzemy nad toskańskie wybrzeże, a dokładnie na interesujący półwysep Monte Argentario, który kiedyś …. był wyspą! Tutaj rozpoczyna się nieco bardziej leniwa część wyprawy 🙂

Obszar E – wybrzeże Toskanii

Wszystkie atrakcje na terenie obszaru: (17) Monte Argentario – (18) Populonia i Zatoka Baratti – (19) Marina di Castagneto Carducci – (20) Marina di Cecina – (5) Calafuria
Łączna długość trasy: około 210 km
Suma czasu przejazdów (bez czasu zwiedzania): 3 h 20 min

W przypadku ostatniego obszaru trudno mówić o zwiedzaniu, choć znajdą się tu również takie miejsca (np. niezwykle interesująca Populonia). Trzeba go traktować raczej jako szansę na krótki odpoczynek po długim i intensywnym zwiedzaniu oraz przed powrotem do domu. Jeżeli ktoś jest niespokojnym duchem, to może potraktować zaproponowane przeze mnie plaże jako punkty wycieczki będące pretekstem do zapoznania się z wybrzeżem Toskanii. Szczególnie interesujący fragment urwistego wybrzeża, po którym można nawet odrobinę pospacerować mieści się pomiędzy Quercianella a Calafuria (5).
Domyślam się, że niektórzy zupełnie odwrotnie niż ja umieszczą ten obszar nie na końcu, a na samym początku wycieczki i … nigdzie się z niego nie ruszą 😀
To jest możliwe, a nawet bardzo prawdopodobne, tym bardziej, że część atrakcji znajdujących się w obszarze A, B oraz D znajduje się w zasięgu jednodniowych wycieczek z wybrzeża Toskanii.
Tak, tak!!! Wiem, że w twojej głowie już rodzi się plan w stylu: a może by tak poleżeć nad brzegiem morza i tylko raz na jakiś czas wyskoczyć w głąb lądu coś zobaczyć? To też może być ciekawa propozycja, a dzięki temu wpisowi będziesz w stanie szybko i bez wielkiego wysiłku samodzielnie opracować taki plan!
Zachęcam do samodzielnego eksperymentowania! Jak widzisz możliwości jest naprawdę wiele i nie istnieje jeden, najlepszy na świecie plan zwiedzania Toskanii … o czym lojalnie wspomniałem już na wstępie.

Opisy atrakcji w Toskanii

Poniżej znajdziesz naprawdę krótkie opisy wszystkich atrakcji widocznych na mapie Toskanii. Przy opisach zamieszczam współrzędne GPS kluczowych punktów, w tym parkingów pozwalających zatrzymać się w pobliżu atrakcji. Zachęcam do korzystania z nich. Każdy kierowca doceni taką wygodę. Klikasz palcem, nawigacja uruchamia się sama i jedziesz.

Przy każdej atrakcji dodatkowo zamieszczam link do noclegów. Udostępnione linki zawierają w sobie przygotowane przeze mnie filtry. Zapobiegają wyświetlaniu się ofert, które mogłyby niepotrzebnie zaśmiecać wyniki wyszukiwania oraz odpowiednio zawężają obszar wyszukiwania, do obszaru, który nas interesuje. Nie trzeba więc tego za każdym razem robić ręcznie. Polecam korzystać z tych linków, bo ułatwiają poszukiwania i oszczędzają czas.
Przy niektórych lokalizacjach dodatkowo zamieszczę linki do hoteli. Nie traktuj ich jako rekomendacji konkretnego hotelu. Zamieszczając link do hotelu wykorzystuję bowiem mechanizm wyszukiwarki, która obok wybranego hotelu zawsze proponuje kilka alternatywnych noclegów o zbliżonych parametrach (lokalizacja, jakość, a często atrakcyjniejsza cena, itp). Traktuj je więc jak banalnie prosty sposób na wyszukanie i porównanie jednym kliknięciem wielu ofert z jednego miejsca. Sprytne i skuteczne.

1. Florencja

Florencja jest piękna, urzekająca i przepełniona niesamowitymi historiami, które w istotny sposób wpłynęły na losy całego świata i ukształtowały go. Spacerując ulicami Florencji można dosłownie dotknąć tej historii i poczuć dreszcz emocji jaki towarzyszy tak bliskiemu obcowaniu z czymś niezwykłym i niepowtarzalnym w skali świata … ale uwaga! Florencja jest też kiczowata, głośna, zatłoczona, cholernie droga i podstępna. Ta inna, mniej przyjemna twarz Florencji to efekt współczesności i popularności miasta, która bezwzględnie wykorzystywana jest do szybkiego zarabiania pieniędzy. Ulice miasta są więc zasypane tonami chłamu udającemu pamiątki oraz krążących i szukających okazji do szybkiego zarobku handlarzy (a raczej naciągaczy).
Jeżeli jednak wiesz co cię czeka i świadomie zignorujesz tę nieco mniej przyjemną powierzchowność (jest to możliwe, a nawet dość łatwe) nie poświęcając temu większej uwagi (chociaż na drobnych złodziejaszków zawsze warto uważać), to Florencja cię zauroczy. Miasto zrewanżuje się potężnym ładunkiem renesansowego smaku, przepychu, otwartej na rzeczy niemożliwe myśli i zawładnie twoimi wspomnieniami na zawsze!
Florencji poświęciłem osobny przewodnik – [klik], bo nie da się jej opisać w jednej, krótkiej notatce. Tutaj zamieszczę jedynie kilka najważniejszych informacji, które pozwolą ci się błyskawicznie zorganizować i sprawnie zwiedzić miasto.

Po pierwsze parkowanie samochodu. Nie jest to takie proste i oczywiste. Florencja na całym obszarze centrum objęta jest Strefą Ograniczonego Ruchu aut, oznaczoną jako ZTL (Zona a Traffico Limitato). Można do niej wjechać wyłącznie jeżeli ma się odpowiednie uprawnienia. Turyści nie mają takich uprawnień, bo strefa powstała właśnie po to, by ograniczyć generowany przez nich ruch. Nie wolno nawet wjechać na parking, który znajduje się na obszarze strefy ZTL. Mogą na nim parkować wyłącznie pojazdy uprawnione do przebywania w strefie ZTL. Nieuprawniony wjazd na teren ZTL skutkuje wysokim mandatem. Nie trzeba być złapanym. Obszar jest monitorowany, a monitoring regularnie analizowany, więc nie polecam żadnych kombinacji.
Przypadkowy wjazd na teren ZTL jest praktycznie niemożliwy, ponieważ każdy wjazd jest wyraźnie oznaczony tablicami oraz sygnalizacją świetlną (nie spodziewam się, żeby ktoś bez czytania tablicy przejechał przez czerwone światło).
Istnieją okresy w ciągu dnia i w nocy gdy strefa ZTL nie obowiązuje i można się na jej obszarze poruszać bez skrępowania, ale przytaczanie tych informacji nie ma tutaj sensu. Gdy wjazd do strefy jest dozwolony, to światło z czerwonego zmienia kolor na zielony i to zamyka sprawę. Tak czy inaczej, poniżej podaję namiary na kilka oficjalnych parkingów dostępnych dla turystów, położonych na bezpiecznym obszarze tuż przy granicy strefy.
Z tych parkingów jest blisko do najważniejszych atrakcji i bliżej już nie będzie.

Dla lepszej i szybszej orientacji przygotowałem prosta mapkę prezentującą położenie parkingów oraz kilka najważniejszych, obowiązkowych do odwiedzenia atrakcji w mieście.

sprawdź: noclegi Florencja – [klik]

hotel: Rebecca’s house Florence – [klik]

Parkingi dostępne dla wszystkich turystów (poza strefą ZTL):

P1 – Parking podziemny: Parcheggio Beccaria, współrzędne GPS:
43°46’10.7″N 11°16’15.3″E
43.769627, 11.270909 – kliknij i wyznacz trasę

P2 – Parking piętrowy: Firenze Parcheggi – Parterre, współrzędne GPS:
43°47’07.9″N 11°15’44.7″E
43.785527, 11.262414 – kliknij i wyznacz trasę

P3 – Parking na wolnym powietrzu: Parcheggio Vittorio Veneto, współrzędne GPS:
43°46’31.7″N 11°14’09.8″E
43.775473, 11.236048 – kliknij i wyznacz trasę

P4 – parking przy punkcie widokowym na Florencję: Parcheggio Viale Michelangiolo, współrzędne GPS:
43°45’45.6″N 11°15’53.0″E
43.762671, 11.264726 – kliknij i wyznacz trasę

P5 – parking podziemny: Parcheggio Sant’Ambrogio Firenze, współrzędne GPS:
43°46’12.9″N 11°16’06.7″E
43.770246, 11.268524 – kliknij i wyznacz trasę
ulica prowadząca do tego parkingu nie należy do ZTL, ale wszystko poza ulicą dojazdową jest już strefą ZTL

P6 – parking podziemny: Parcheggio Stazione Fortezza Fiera, współrzędne GPS:
43°46’57.6″N 11°14’44.9″E
43.782656, 11.245808 – kliknij i wyznacz trasę

2. Vinci

Vinci to małe miasteczko położone gdzieś wśród toskańskich wzgórz. Tutaj przyszedł na świat Leonardo. Człowiek, który jak mało kto wpłynął na historię świata, nauki i techniki. Zgodnie z powszechną kiedyś zasadą, gdy do imienia człowieka dodawano nazwę miejscowości, z której pochodzi (np. Zbyszko z Bogdańca), urodzonego tutaj Leonardo nazywano Leonardo da Vinci (czyli Leonardo z Vinci).
Jeżeli postać Leonardo da Vinci interesuje cię, to koniecznie odwiedź Vinci. Jest tutaj bardzo ciekawe muzeum, w którym możesz zobaczyć wykonane ściśle według projektów Leonardo działające maszyny i inne wynalazki. Zobaczysz też kopie najsłynniejszych fresków i obrazów malarza. W mojej ocenie to najlepsze muzeum Leonardo da Vinci w jakim byłem.
Niecałe trzy kilometry od muzeum możesz odwiedzić stojący tutaj do dzisiaj dom, w którym od dziecka mieszkał Leonardo. Tutaj ekspozycja jest bardzo skromna (interesujące są holograficzne, trójwymiarowe projekcje postaci, m.in. samego Leonardo, które opowiadają historię miejsca). Dla mnie wystarczający był sam fakt odwiedzin w domu Leonardo.

sprawdź: noclegi Vinci – [klik]

Muzeum Leonardo da Vinci (kasa biletowa i wejście do muzeum), współrzędne GPS:
43°47’14.1″N 10°55’35.6″E
43.787241, 10.926567 – kliknij i wyznacz trasę

Parking przy domu Leonardo da Vinci, współrzędne GPS:
43°47’59.7″N 10°56’20.8″E
43.799923, 10.939100 – kliknij i wyznacz trasę

Dom Leonardo da Vinci, współrzędne GPS;
43°47’57.0″N 10°56’17.3″E
43.799177, 10.938125 – kliknij i wyznacz trasę

moja rekomendacja hotelu:
W trakcie podróży po Toskanii upodobaliśmy sobie hotel Monti – [klik] w Miejscowości San Baronto. Ma wszystko czego potrzebujemy, a przy okazji cena zawsze była atrakcyjna.

3. Lukka

Nie wolno ci przegapić Lukki. Miasto jest naprawdę piękne. W dużej części zachowało architektoniczny układ miasta rzymskiego z I wieku przed naszą erą i w całości jest otoczone murem obronnym. Zwarty charakter miasta sprawia, że zwiedza się je bardzo przyjemnie. Wąskie ulice sprawiają, że nawet w czasie upalnych i słonecznych dni, zawsze można znaleźć trochę cienia.
Kluczowe punkty to owalny plac Piazza dell Amfiteatro, powstały na miejscu dawnego rzymskiego amfiteatru (stąd kształt i nazwa), przepiękny plac Piazza San Michele, na którym stoi charakterystyczny kościół San Michele oraz Katedra San Martino. Warto również wspiąć się na szczyt charakterystycznej wieży Guinigi. Łatwo ją poznasz, bo na jej szczycie … rosną drzewa 🙂 Wyjście na szczyt gwarantuje fantastyczne widoki na miasto i otaczające je toskańskie ziemie.
Drobny kłopot może sprawić parkowanie w wygodnym miejscu. Zdecydowanie polecam skorzystać z płatnego, podziemnego parkingu Parcheggio Mazzini. Sam fakt, że jest płatny (choć wcale nie drogi) sprawia, że o miejsce na nim będzie najłatwiej. Jeżeli nie będzie miejsca na wskazanym parkingu, to należy szukać miejsca w pobliżu którejś z bram wjazdowych do miasta. Przy nich znajdują się różnych rozmiarów place, z wyznaczonymi, płatnymi miejscami do parkowania. Jednym z największych jest Parcheggio di Via del Pallone, co nie oznacza, że na 100% uda się tu znaleźć miejsce.

sprawdź: noclegi Lukka – [klik]

Podziemny parking piętrowy, Parcheggio Mazzini, współrzędne GPS:
43°50’46.3″N 10°30’49.3″E
43.846205, 10.513698 – kliknij i wyznacz trasę

Parking na ulicy, Parcheggio di Via del Pallone, współrzędne GPS:
43°50’31.1″N 10°29’47.0″E
43.841983, 10.496380 – kliknij i wyznacz trasę

4. Piza

Symbol Włoch i ikonę Toskaniii, czyli Krzywą Wieżę w Pizie znają chyba wszyscy. Nie wyobrażam sobie poznawania Toskanii, bez zobaczenia na własne oczy Krzywej Wieży. To jest po prostu niemożliwe.
Stojąca na Placu Cudów Krzywa Wieża w Pizie nieustannie cieszy się ogromnym powodzeniem i stała się na tyle popularna, że przyćmiła inne zabytki, w które obfituje Piza. Jeżeli więc będziesz planować przyjazd do Pizy, to nie zapomnij, że oprócz wieży jest tutaj piękne historyczne centrum miasta i otoczone pałacami nabrzeże rzeki Arno.
Od Krzywej Wieży do Piazza dei Cavalieri dojdziecie w 10 minut (600 m), a dalszy spacer aż do brzegu rzeki Arno w okolice mostu Ponte di Mezzo zajmie kolejne 6 minut (450 m)

sprawdź: noclegi Piza – [klik]

Ogromny parking w pobliżu Krzywej Wieży, współrzędne GPS:
43°43’25.7″N 10°23’28.6″E
43.723802, 10.391283 – kliknij i wyznacz trasę

Krzywa Wieża w Pizie, współrzędne GPS:
43°43’22.7″N 10°23’47.6″E
43.722978, 10.396557 – kliknij i wyznacz trasę

Plac Piazza dei Cavalieri w centrum Pizy, współrzędne GPS:
43°43’09.8″N 10°24’00.5″E
43.719396, 10.400149 – kliknij i wyznacz trasę

Brzeg rzeki Arno w pobliżu mostu Ponte di Mezzo, współrzędne GPS:
43°42’58.6″N 10°24’07.8″E
43.716266, 10.402164 – kliknij i wyznacz trasę

5. Calafuria

Interesujący fragment toskańskiego wybrzeża (szczególnie dla osób, które zainteresowane są krótkimi spacerami) znajduje się pomiędzy miejscowościami Calafuria i Quercianella. Na tym fragmencie wybrzeże jest wysokie, skaliste i urwiste. Oczywiście nie nadaje się do wygodnego plażowania, ale za to oferuje ładne widoki i możliwość odbycia bardzo krótkiego, ale sympatycznego spaceru. Podczas spaceru należy zachować ostrożność, bo nie ma tutaj odpowiednio przygotowanej ścieżki, tylko dziko wydeptane dróżki.

sprawdź: noclegi Calafuria i Quercianella – [klik]

Jedno z miejsc w środkowym fragmencie wybrzeża, gdzie można się zatrzymać i pochodzić po skałach, współrzędne GPS:
43°28’10.3″N 10°20’11.3″E
43.469535, 10.336479 – kliknij i wyznacz trasę

6. Volterra

Volterra to miasteczko, które śmiało możemy zakwalifikować do kategorii: małe, średniowieczne i piękne 🙂
To jedno z tych miasteczek, po którym spacerować można w zasadzie bez przewodnika, bo z jakiegoś powodu sami traficie we wszystkie najciekawsze miejsca: główny plac Piazza dei Priori oraz stojący przy nim ratusz Palazzo dei Priori, ruiny teatru rzymskiego, zamek, niezliczone sklepiki z wyrobami z alabastru, łuk triumfalny i jeszcze parę innych atrakcji. Wszystko to zobaczycie spacerując swobodnie i rozglądając się tu i tam. Na zgubienie drogi raczej nie ma szans.

sprawdź: noclegi Volterra – [klik]

Parking podziemny w pobliżu historycznego centrum Volterry, współrzędne GPS:
43°24’02.1″N 10°51’33.8″E
43.400578, 10.859388 – kliknij i wyznacz trasę

W zależności od strony, z której przyjedziesz do Volterry, po drodze możesz minąć dogodnie położony w pobliżu ruin teatru rzymskiego parking z opisem Parcheggio per RESIDENTI. Mimo że duży i wygodny, to jest przeznaczony wyłącznie dla mieszkańców (jak sama nazwa wskazuje). Turyście nie mogą na nim parkować.

7. San Gimignano

San Gimignano należy do tej samej kategorii miasteczek co Volterra (czyli: małe, średniowieczne i piękne), choć wiele z osób stwierdzi z pewnością, że jest jeszcze piękniejsze. Na pewno jest równie łatwe i przyjemne w zwiedzaniu.
Przy okazji dodam, że San Gimignano jest jednym z tych miejsc, do których mogę wracać w nieskończoność. Uwielbiam po prostu to miasteczko i uwielbiam dojazd do niego. Prowadzą tu bowiem typowe toskańskie, wąskie drogi, które snują się wśród falujących wzgórz, a San Gimignano dzięki swoim wysokim, średniowiecznym wieżom widoczne jest już z daleka. Z każdym kilometrem wieże zdają się być coraz wyższe i dostrzegamy ich coraz więcej, jakby miasteczko składało się z samych ceglanych drapaczy chmur. To połączenie na wskroś współczesnego kształtu miasta widzianego z daleka (jakby składało się z wieżowców), z faktycznym średniowiecznym, ceglanym pochodzeniem zabudowy robi ogromne wrażenie.
W zwiedzanie San Gimignano warto wkalkulować sobie dodatkowy czas na stanie w kolejce. Po co? Po lody!
Z jakiegoś powodu właśnie tutaj, przy głównym placu i przy głównej ulicy miasta znajdują się lodziarnie, które nieustannie konkurują ze sobą. Konkurencja jest tak duża, że doprowadziła do tego, iż kilka z lodziarni (chyba trzy) zdobyły w różnych latach tytuły mistrzów świata w lodach! Poznacie je po tym, że stoją przed nimi kolejki. Każda z lodziarni ma swoich sympatyków, gustujących w ich wyrobach i kibicujących im w kolejnych mistrzostwach.
Polecam! Najlepsze lody świata, jedzone na stopniach średniowiecznej studni na głównym placu (Piazza della Cisterna) w San Gimignano smakują wyśmienicie!

Poniżej podaję namiary na trzy parkingi. Moim zdaniem najdogodniej położony jest parking P2 (przy głównej bramie do miasta – Brama Świętego Jana – i na początku głównej ulicy spacerowej – ulicy Świętego Jana). Kolejny pod względem wygody jest P3, a P1 wskazałbym na pozycji trzeciej. Z parkingu P1 do bramy miejskiej trzeba dojść około 500 m (7 minut).

sprawdź: noclegi San Gimignano – [klik]

Parking Montemaggio (P2) dla turystów, współrzędne GPS:
43°27’52.6″N 11°02’29.1″E
43.464613, 11.041418 – kliknij i wyznacz trasę

Parking Bagnaia Superiore (P3) dla turystów, współrzędne GPS:
43°28’15.7″N 11°02’41.4″E
43.471020, 11.044830 – kliknij i wyznacz trasę

Parking Giubileo (P1) dla turystów, współrzędne GPS:
43°27’40.2″N 11°02’21.7″E
43.461156, 11.039360 – kliknij i wyznacz trasę

8. Monteriggioni

Monteriggioni to małe, niemal kieszonkowe miasteczko. Położone jest na szczycie jednego z łagodnych, toskańskich wzgórz i otoczone ze wszystkich stron zielenią, uprawami winorośli i gajami oliwnymi. Jest tak małe, że otaczający go mur ma łączną długość niewiele przekraczającą 500 m. Każdy miłośnik matematyki natychmiast przeliczy sobie jaka jest zatem średnica miasta (podpowiadam: średnica d = Obw / Pi ). Tym co nie lubią liczyć powiem od razu: średnica jest bardzo mała 🙂
Zwiedzanie Monteriggioni zajmie ci niewiele czasu i przystanek tutaj warto potraktować głównie jako ciekawostkę i okazję do rozprostowania nóg na kilka minut.

sprawdź: noclegi Monteriggioni – [klik]

Parking dla turystów w Monteriggioni, współrzędne GPS:
43°23’17.2″N 11°13’29.7″E
43.388101, 11.224928 – kliknij i wyznacz trasę

9. Siena

Powiem krótko: Siena skradła moje serce. Spędziłem tutaj dużo więcej czasu niż pierwotnie zakładałem. I nie chodzi o to, że źle zaplanowałem zwiedzanie. Wręcz przeciwnie. Wszystko było dobrze przemyślane i nigdzie nie musiałem się śpieszyć. Zobaczyłem wszystko co chciałem, a potem … potem po prostu czułem potrzebę, by tu zwyczajnie dłużej pobyć. Tak zrobiłem. Zostałem dłużej, ale mimo wszystko smutno mi było opuszczać Sienę. Obiecałem sobie, że wrócę tu tak wiele razy, jak to tylko będzie możliwe. W ocenie Sieny mogę więc być nieobiektywny, ale z drugiej strony trudno przecenić to miasto.
Siena podobnie jak inne miasta leży na dość stromym wzgórzu i w ogromnej części jest z tym wzgórzem zjednoczona. Rozciąga się szeroko poza w miarę łagodny szczyt wzniesienia co sprawia, że spora część miasta pnie się ostro pod górę, lub na złamanie karku opada w dół. Mamy tu więc sporo ciasnych i bardzo stromych ulic oraz niezliczoną ilość schodów. W kierunku najważniejszych placów miejskich miasto trochę się wypłaszcza, ale nigdzie nie jest całkiem płaskie. Myślę, że więcej na temat Sieny zamieszczę w osobnym opisie i przewodniku po tym mieście.

W tym wpisie najistotniejsze są dwie informacje. Pierwsza to parking, a druga to sposób w jaki dostać się do centrum. Ukształtowanie Sieny i ciasna zabudowa w zasadzie uniemożliwia poruszanie się samochodem po mieście. Jest to bardzo trudne i mocno ograniczone nawet dla mieszkańców. Turyści mają zakaz wjazdu do miasta. Samochód należy więc zostawić na parkingu poza centrum Sieny i do centrum udać się na nogach.
Trochę przerażający może być fakt, że z parkingu do historycznego centrum czyli Piazza del Campo i Piazza del Duomo jest naprawdę ostro pod górę! Nie martw się jednak! Włodarze miasta pomyśleli o tym. Po drodze z parkingu, po przekroczeniu bramy miasta rozglądaj się za drogowskazami prowadzącymi do schodów ruchomych. Tak! Niemal spod bramy miasta na sam szczyt wzgórza można wyjechać kilkoma sekcjami schodów ruchomych! Piękne, prawda?
Chyba, że masz ochotę na odrobinę wysiłku fizycznego? Możesz wspiąć się uliczkami i zwykłymi schodami. Siena czeka i zaprasza!

sprawdź: noclegi Siena – [klik]

Wjazd na parking przed bramą do miasta w Sienie, współrzędne GPS:
43°19’02.1″N 11°19’26.7″E
43.317241, 11.324073 – kliknij i wyznacz trasę

Kierunek do ruchomych schodów do centrum Sieny, współrzędne GPS:
43°19’06.0″N 11°19’37.0″E
43.318334, 11.326939 – kliknij i wyznacz trasę

Plac przed katedrą w Sienie (Piazza del Duomo), współrzędne GPS;
43°19’02.4″N 11°19’43.0″E
43.317323, 11.328596 – kliknij i wyznacz trasę

Plac przed ratuszem w Sienie (Piazza del Campo), współrzędne GPS:
43°19’06.3″N 11°19’54.2″E
43.318424, 11.331720 – kliknij i wyznacz trasę

10. Arezzo

W naszym planie zwiedzania Arezzo leży trochę na uboczu. Jest to miasto, które rozmiarem zdecydowanie przerasta małe miasteczka, do których zdążyliśmy się w Toskanii przyzwyczaić. Jego największe atrakcje (np. Santa Maria della Pieve, Palazzo Pretorio, Katedra św. Piotra i św. Donata) znajdują się blisko głównego placu Piazza Grande i w zasadzie dla tych zabytków przyjeżdża się do miasta.
Generalnie Arezzo leży poza głównym szlakiem turystycznym Toskanii i jeżeli szukasz miejsca, w którym obciążenie ruchem turystycznym jest zdecydowanie mniejsze, to może być ciekawa propozycja (niższe ceny hoteli i gastronomii).

sprawdź: noclegi Arezzo – [klik]

Duży parking w pobliżu Piazza Grande w Arezzo, współrzędne GPS:
43°28’10.2″N 11°53’03.7″E
43.469500, 11.884351 – kliknij i wyznacz trasę

Główny plac (Piazza Grande) w Arezzo, współrzędne GPS:
43°27’53.2″N 11°53’03.4″E
43.464788, 11.884288 – kliknij i wyznacz trasę

11. Val d’Orcia i Crete Senesi

Val d’Orcia oraz Crete Senesi to nie są konkretne punkty. Pod tymi dwiema nazwami kryją się dwa odrębne obszary. Każdy z tych obszarów obejmuje swoim zasięgiem spory fragment Toskani. Oznaczenie przeze mnie na mapie tych dwóch obszarów (Val d’Orcia oraz Crete Senesi) pod jednym numerem można uznać za pewne nadużycie i faktycznie tak jest. Zrobiłem to jednak z premedytacją.
W praktyce nie zwiedza się ich osobno, ponieważ częściowo są ze sobą splecione. Gminy, które znajdują się na granicy styku obszarów praktycznie należą nich obu. Poza tym, mimo że obejmują znaczący obszar Toskanii, to podróżując samochodem mamy do pokonania odległości, które na stanowią wielkiego wyzwania. Bez nadmiernego wysiłku można je pokonać w ciągu jednego dnia (co innego rowerem albo na nogach).
Najważniejszym jednak argumentem jest to, że wiele ze zdjęć, które przyciągają turystów w te tereny, mimo że są zrobione np. na terenie Crete Senesi, to opisane są jako wykonane w Val d’Orcia (odwrotnie bywa raczej rzadko). Taka nieścisłość może wprowadzać w błąd, ale na szczęście nam to w niczym nie przeszkodzi. Należy po prostu nastawić się, że w poszukiwaniu najlepszych punktów widokowych będziemy kręcić się po obu obszarach.

Jak zwykle w takim przypadku najlepszym narzędziem do planowania będzie mapa. Nie znalazłem w internecie mapy, która prezentowałaby sprawę w odpowiednio czytelny sposób, więc musiałem taką mapę wykonać samodzielnie, opierając się na podkładzie mapowym z openstreetmap.org. Oczywiście nie oddaje ona precyzyjnego przebiegu administracyjnych granic, ale bardzo dobrze oddaje zasięg i położenie interesujących nas obszarów.

Powyższa mapa, prezentuje znany ci już obszar całej Toskanii. Zaznaczyłem na nim położenie Sieny. Na południe od Sieny rozpoczyna się otoczony niebieską linią obszar Crete Senesi, a idąc jeszcze dalej na południe dotrzemy do doliny rzeki Orcia zwanego po włosku Val d’Orcia.

Dla tych, którzy będą samodzielnie planować plenerowe wyjazdy w poszukiwaniu najpiękniejszych scenerii w Toskanii, przygotowałem osobny wpis z opisami i szczegółowymi współrzędnymi GPS kilkunastu najbardziej znanych punktów widokowych: Val d’Orcia (mapa) – najpiękniejsze punkty widokowe w Toskanii. Jest on na tyle obszerny, a informacji w nim tak dużo, że zdecydowałem się wyodrebnić je z tego wpisu i zamieścić w osobnym tekście.

12. Montepulciano

Montepulciano to miejsce z pocztówki. Położone na wzgórzu, z typowym, ciasnym, średniowiecznym charakterem przyjemnych uliczek. Doskonale zachowany charakter zabudowań (w Montepulciano od dawna obowiązuje kategoryczny zakaz samodzielnej modyfikacji czegokolwiek) sprawia, że miasteczko niektórzy traktują jako wzorcowe pod każdym względem.
Zwiedzanie Montepulciano nie jest nadmiernie skomplikowane, ponieważ miejscowość jest dość mała. Warto odbyć typowy spacer: główne i boczne uliczki, główny plac i katedra. W zasadzie wszędzie dotrzesz kierując się intuicją. Warto nie pominąć punktów widokowych na dolinę Val d’Orcia (współrzędne GPS poniżej), bowiem ze względu na swoje dość wysokie położenie z Montepulciano dostępna jest jedna z najpiękniejszych i bardzo rozległych panoram na tę dolinę.
Miasto przygotowało 10 parkingów dla turystów (wszystkie płatne), ale większość z nich to naprawdę niewielkie place parkingowe lub po prostu rządek miejsc przy ulicy. Na większości z nich może pojawić się problem z wolnymi miejscami. Proponuję więc zacząć od parkingu P1, położonego w pobliżu bramy wejściowej do miasta. Jeżeli tam się nie uda, to można spróbować na położonym kilkaset kroków dalej parkingu P5. Jest największy ze wszystkich i tutaj szanse na zaparkowanie są również największe.

sprawdź: noclegi Montepulciano – [klik]

Parking P1 w Montepulciano, współrzędne GPS:
43°05’52.3″N 11°47’06.0″E
43.097864, 11.784992 – kliknij i wyznacz trasę

Parking P5 w Montepulciano, współrzędne GPS:
43°05’45.3″N 11°47’14.4″E
43.095907, 11.787322 – kliknij i wyznacz trasę

Punkt widokowy na dolinę Val d’Orcia, współrzędne GPS:
43°05’39.9″N 11°46’51.0″E
43.094427, 11.780833 – kliknij i wyznacz trasę

13. Pienza

Pienza leży na obszarze doliny Val d’Orcia, co jak łatwo się domyślić jest gwarancją pięknych widoków z miasteczka na dolinę. Wystarczy wejść na mury otaczające miasto i przespacerować się nimi. Każdy znajdzie tutaj dla siebie jakiś najpiękniejszy punkt widokowy. To pewne.
Historyczne centrum Pienzy ma naprawdę kieszonkowe rozmiary, więc nie nastawiaj się na długie chodzenie. Nastaw się raczej na spokojny spacer i konsumpcję czasu w towarzystwie widoków na malowniczą dolinę Val d’Orcia. Usiądź, wypij kawę, zjedz coś, nie śpiesz się. Jedna główna uliczka, kilka krótkich uliczek bocznych, główny plac, katedra, mury miejskie. Ciasno i przyjemnie 🙂

sprawdź: noclegi Pienza – [klik]

Parking w pobliżu historycznego centrum Pienzy, współrzędne GPS:
43°04’41.6″N 11°40’49.5″E
43.078207, 11.680414 – kliknij i wyznacz trasę

14. Bagni San Filippo

Na terenie Toskanii można trafić na wiele wywierzysk termalnych, tworzących naturalne baseny, gorące strumienie i cieki wodne. Bogata w minerały woda utworzyła w wielu miejscach malownicze, barwne struktury mineralne, które przyciągają nie tylko amatorów kąpieli, ale również miłośników osobliwości przyrodniczych.
Bagni San Filippo z czasem stało się popularnym kąpieliskiem (co generalnie nie wyszło temu miejscu na dobre), ale wciąż przyciąga wiele osób niezwykle interesującymi, mineralnymi strukturami naciekowymi.
Obszar nie jest duży, więc szybko zapełnia się ludźmi. Najlepiej przyjechać tutaj poza sezonem letnim. Jeśli jednak nie możesz wybrać takiego terminu i będziesz tutaj latem, to sugeruję przyjazd poza weekendem i możliwie wcześnie rano.

sprawdź: noclegi Bagni San Filippo – [klik]

Bagni San Filippo, malownicze naciekowe struktury mineralne, współrzędne GPS:
42°55’44.7″N 11°42’11.3″E
42.929085, 11.703145 – kliknij i wyznacz trasę

Pas parkingowy przy drodze do Bagni San Filippo, współrzędne GPS:
42°55’43.2″N 11°42’09.7″E
42.928671, 11.7027025 – kliknij i wyznacz trasę
Pas parkingowy kończy się mniej więcej w miejscu wskazanym przez podane przeze mnie współrzędne GPS. Staraj się więc zaparkować zanim dojedziesz do tego punktu.

15. Pitigliano

Pitigliano dzięki swojemu usytuowaniu szybko stało się miejscem powszechnie rozpoznawalnym. Miasto powstało ze skały identycznej jak ta, na której stoi. Budynki zdają się więc wyrastać wprost ze skalnego podłoża tak, jakby nadal były częścią urwistego wzgórza, na którym się znajdują. Wrażenie jest niesamowite zwłaszcza, gdy front góry oraz zespolone z nim fasady zabudowań oblewa ciepła światło łagodnego porannego słońca. Jeżeli więc chcesz zobaczyć Pitigliano w jego najpiękniejszej odsłonie to na punkcie widokowym musisz pojawić się o wschodzie słońca.
Zwiedzanie starej części Pitigliano warto zacząć od … znalezienia miejsca do parkowania. Stara część miasta w ogóle nie daje możliwości parkowania i trzeba sobie szukać miejsca gdzieś indziej. Proponuję zacząć odwiedziny od wizyty na punkcie widokowym z widokiem na wzgórze i stare miasto. Wzdłuż drogi dojazdowej do punktu widokowego znajduje się pas parkingowy. Jeżeli będziesz mieć szczęście, to znajdziesz tu miejsce. Jeżeli nie, to jedź powoli dalej w kierunku kolejnego podanego przeze mnie miejsca parkingowego (na Piazza del Mercato). Pas parkingowy będzie się ciągnął wzdłuż twojej trasy przejazdu, więc wykorzystaj pierwsze wolne miejsce. Jeżeli po drodze nie będzie nic wolnego, to ostatnia nadzieja w Piazza del Mercato, gdzie powinno się już coś znaleźć.
Pitigliano zwiedza się intuicyjnie. Przez całą długość wzgórza biegną dwie równoległe ulice (Via Roma oraz Via Zuccarelli). Jedną z nich idziesz aż do końca, a potem drugą wracasz. Po drodze ulice najpierw się rozdzielają, żeby pod koniec ze sobą się połączyć.
Im dalej w głąb miasteczka idziesz, tym ciaśniej i ciekawiej. Warto zaglądać wszędzie. Malowniczy zaułek może czaić się za każdym rogiem. Oto cały plan zwiedzania 🙂

sprawdź: noclegi Pitigliano – [klik]

Punkt widokowy na starą część Pitigliano oraz miejsca do parkowania wzdłuż ulicy, współrzędne GPS:
42°38’00.1″N 11°40’15.0″E
42.633360, 11.670823 – kliknij i wyznacz trasę

Trochę więcej miejsca do parkowania na Piazza del Mercato, współrzędne GPS:
42°38’01.0″N 11°40’26.6″E
42.633602, 11.674041 – kliknij i wyznacz trasę

16. Terme di Saturnia

W przypadku Terme di Saturnia mogą interesować cię dwie lokalizacje. Pierwsza z nich to Cascate del Mulino di Saturnia, czyli wyjątkowo fotogeniczne, kaskadowe baseny wapienne na wolnym powietrzu, z których spływa ciepła woda termalna. Druga to hotel Terme di Saturnia ze źródłami termalnymi i dodatkową infrastrukturą basenową. Został zbudowany wprost na tych źródłach i w ofercie ma całą paletę zabiegów, kąpieli i usług SPA.
Jeżeli szukasz relaksu i odpoczynku w dobrych (ale niekoniecznie tanich) warunkach, to może to być dobra opcja na krótką przerwę w podróży.
Poniżej podaję lokalizację obu miejsc.

sprawdź: noclegi Saturnia – [klik]

Terme di Saturnia (hotel ze SPA na źródle termalnym), współrzędne GPS:
42°39’25.6″N 11°30’57.9″E
42.657110, 11.516078 – kliknij i wyznacz trasę

Cascate del Mulino di Saturnia (naturalne baseny termalne), współrzędne GPS:
42°38’53.4″N 11°30’45.5″E
42.648152, 11.512651 – kliknij i wyznacz trasę

Parking w pobliżu Cascate del Mulino di Saturnia, współrzędne GPS:
42°39’05.5″N 11°30’40.9″E
42.651517, 11.511354 – kliknij i wyznacz trasę

Położony przy drodzę punkt widokowy na Cascatelle del Mulino, współrzędne GPS:
42°38’44.5″N 11°30’45.2″E
42.645682, 11.512561 – kliknij i wyznacz trasę

17. Półwysep Argentario

W większości przewodników po Toskanii nie znajdziecie propozycji zwiedzania półwyspu Argentario. Szczerze mówiąc zachodzę w głowę dlaczego? Jeżeli chodzi o nadmorski fragment Toskanii półwysep Argentario zdecydowanie jest atrakcją wartą szczególnego polecenia. Perfekcyjne, krystalicznie czyste morze, fantastyczne plaże, cyprysowe doliny, pokryte zielenią wzgórza, malownicze morskie zatoczki, znakomite jedzenie (w tym obłędne owoce morza). Tutaj jest wszystko! Dlaczego miałoby więc zabraknąć nas?
Czego nie ma? Nie ma typowych toskańskich winnic i gajów oliwnych. Ale czy po wielu dniach pobytu pośród niekończących się winnic i przeplatanych oliwnymi gajami taka odmiana nie będzie przyjemna? Oczywiście że będzie! Przyjemna i orzeźwiająca.

Półwysep Argentario był kiedyś wyspą, ale został sztucznie połączony z lądem, co znacząco poprawiło dostęp do niego. Można tu wygodnie (przez sztuczną groblę) dojechać samochodem.

Atrakcją, która na półwyspie Argentario zawsze zachwycała i zachwyca turystów jest możliwość samodzielnego pływania małą łódką motorową wzdłuż brzegu półwyspu, od zatoczki do zatoczki. Nie wymaga to żadnych specjalnych uprawnień ani umiejętności. Łódki są bezpieczne (najczęściej 2 – 4 osobowe), a montowane w nich silniki mają ograniczoną moc (dla bezpieczeństwa). Łódkę wypożycza się na cały dzień i w tym czasie pływa się wśród malowniczych zatoczek, poznając wyspę od strony wody na swój własny sposób.
Przygoda jest świetna i gdy kończy się czas, to aż żal wracać z powrotem.

Na nocleg i bazę wypadową najlepiej nadają się dwie główne miejscowości na wyspie:

– mniejsza i bardziej kameralna: Porto Ercole – sprawdź ceny noclegów [klik]

– troszkę większa i nieco bardziej gwarna: Porto Santo Stefano – sprawdź ceny noclegów [klik]

Parking w pobliżu przystani jachtowej w Porto Ercole, współrzędne GPS:
42°24’10.2″N 11°12’15.7″E
42.402819, 11.204364 – kliknij i wyznacz trasę

Parking w pobliżu przystani jachtowej w Porto Santo Stefano, współrzędne GPS:
42°26’01.6″N 11°07’25.7″E
42.433781, 11.123793 – kliknij i wyznacz trasę

18. Populonia i Zatoka Baratti

Ten punkt programu to klasyczne przyjemne z pożytecznym. Mamy tutaj bowiem piękną plażę w zatoce Baratti, która aż prosi się by na niej chwilę poleniuchować, ale tuż obok (zaledwie 1,5 km w linii prostej), ze szczytu przybrzeżnego wzgórza zerka na nas Populonia: najstarszy włoski port! W starożytności było to jedno z największych i najważniejszych miast nad Morzem Śródziemnym oraz ośrodków wytopu miedzi (miasto już w VI wieku miało status stolicy biskupiej). Szacuje się, że w epoce żelaza Populonia mogła liczyć nawet 40 000 mieszkańców (Rzym osiągnął taki rozmiar około 300 lat później niż Populonia).

Po niemal 1000 latach funkcjonowania Populonia straciła na znaczeniu i została opuszczona. W 2009 roku oficjalnie mieszkało tu … 17 osób. Dzisiaj Populonia jest więc głównie obiektem turystycznym. Polecam w ramach przerwy w plażowaniu odwiedziny w Populonii!

sprawdź: noclegi Zatoka Baratti – [klik]

Parking przed bramą miejską w Populonii, współrzędne GPS:
42°59’20.9″N 10°29’25.1″E
42.989147, 10.490296 – kliknij i wyznacz trasę

Parking nr 1 w pobliżu plaży w Zatoce Baratti, współrzędne GPS:
42°59’46.0″N 10°31’06.3″E
42.996101, 10.518411 – kliknij i wyznacz trasę

Parking nr 2 w pobliżu plaży w Zatoce Baratti, współrzędne GPS:
42°59’37.3″N 10°30’51.8″E
42.993694, 10.514380 – kliknij i wyznacz trasę

Parking nr 3 w pobliżu plaży w Zatoce Baratti, współrzędne GPS:
42°59’27.9″N 10°30’40.8″E
42.991072, 10.511323 – kliknij i wyznacz trasę

19. Marina di Castagneto Carducci

W moim przewodniku nie ma wielu propozycji związanych z plażowaniem. Za to te, które są wybrałem na podstawie mocnej selekcji. Nie chciałem proponować wielu podobnych do siebie miejsc. Zdecydowałem się wybrać i zaproponować tylko te najciekawsze.
Marina di Castagneto Carducci ma bardzo dużo zalet. Po pierwsze nie jest jeszcze zatłoczona i prawdopodobnie jeszcze długo nie będzie. Plaża jest tu bowiem długa i szeroka, a położone przy niej wioska jest niewielka. Z kolei wioska podzielona jest na dwie części: część turystyczną z niskimi zabudowaniami hotelowymi oraz drugą cześć, trochę bardziej odległą od plaży i zamieszkiwaną przez stałych mieszkańców. Ten podział sprawia, że część turystyczno plażowa żyje własnym, wakacyjnym życiem i to jest fajne.
Do tego wystarczy dodać, że plaża i woda morska utrzymują się w wysokiej klasie czystości i … przepis na udany wypoczynek w spokojnym – jak na Włoskie warunki – miejscu mamy gotowy!

sprawdź: noclegi Marina di Castagneto Carducci – [klik]

Parking przy plaży w Marina di Castagneto Carducci, współrzędne GPS:
43°10’51.2″N 10°32’18.8″E
43.180898, 10.538546 – kliknij i wyznacz trasę

20. Marina di Cecina

Tym razem coś dla miłośników nieco większych kurortów turystycznych. Marina di Cecina ma wszystko, co taki kurort posiadać powinien. Odpowiedni rozmiar, by stworzyć atmosferę wieczornego i nocnego życia oraz zagwarantować szeroką ofertę gastronomiczną i hotelową.

sprawdź: ceny noclegów w Marina di Cecina – [klik]

Do wyboru są więc różnej klasy restauracje, bary, lodziarnie, sklepiki ze wszystkim, co człowiekowi na wakacjach jest potrzebne. Są plaże płatne z parasolkami i plaże darmowe, place zabaw dla dzieci, karuzele, tętniący życiem deptak, plenerowe koncerty, uliczne pokazy i sympatyczna marina … do koloru, do wyboru.
Kto lubi, będzie zadowolony!

Niewielki parking w pobliżu plaży w Marina di Cecina, współrzędne GPS:
43°18’03.0″N 10°29’29.3″E
43.300824, 10.491480 – kliknij i wyznacz trasę

21. Abbazia di San Galgano (Opactwo San Galgano)

Wyobraź sobie monumentalną, gotycką katedrę, której sklepieniem jest błękit Toskanii, a posadzką starannie przystrzyżona trawa. Opactwo San Galgano, położone około 35 kilometrów na południowy zachód od Sieny, to jedno z najbardziej fotogenicznych i jednocześnie najbardziej zagadkowych miejsc we Włoszech. To tutaj historia rycerza, który porzucił miecz dla krzyża, splata się z architektonicznym kunsztem cystersów, tworząc scenerię, która wydaje się wręcz nierealna.

Wszystko zaczęło się od Galgano Guidottiego, miejscowego rycerza o dość porywczym charakterze. Legenda głosi, że po serii wizji św. Michała Archanioła, Galgano postanowił zerwać z dotychczasowym stylem życia pełnym przemocy. W 1180 roku, na znak ostatecznego oddania się Bogu, wbił swój ciężki, bojowy miecz w szczelinę skały na wzgórzu Montesiepi. Ku zaskoczeniu świadków, twardy głaz ustąpił, a broń zagłębiła się w nim tak, że nad powierzchnię wystawał jedynie fragment ostrza i rękojeść, tworząc kształt krzyża. Galgano zmarł rok później jako pustelnik, a niedługo potem został kanonizowany. To właśnie wokół jego pustelni cystersi wznieśli najpierw rotundę (Rotonda di Montesiepi), a następnie – w dolinie poniżej – potężne opactwo, które miało stać się jednym z najważniejszych ośrodków duchowych i gospodarczych w regionie.

Budowa głównej świątyni trwała od 1218 do 1288 roku. Architektura San Galgano to czysty, surowy gotyk cysterski, który rezygnuje ze zbędnych zdobień na rzecz harmonii i proporcji. Przez dziesięciolecia opactwo kwitło, zarządzając ogromnymi posiadłościami ziemskimi, jednak czasy świetności przerwały epidemie dżumy oraz najazdy najemników. Kluczowym momentem upadku było wprowadzenie systemu commenda (zarządzanie przez osoby spoza zakonu), co doprowadziło do rozgrabienia majątku. W XVI wieku jeden z opatów zdecydował się nawet na sprzedaż ołowianego pokrycia dachu, co przypieczętowało los budowli. W 1786 roku, po uderzeniu pioruna, zawaliła się dzwonnica, grzebiąc pod gruzami resztki sklepienia. Od tamtej pory katedra pozostaje „pod gołym niebem”, co paradoksalnie nadało jej unikalnego, niemal mistycznego charakteru, przyciągając artystów i podróżników z całego świata.

Ciekawostki
Miecz wbity w skałę w Montesiepi jest jak najbardziej autentyczny. Badania metalurgiczne potwierdziły, że pochodzi on z XII wieku, a styl wykonania odpowiada epoce Galgano.
Niezwykła aura ruin bez dachu sprawiła, że San Galgano stało się tłem dla wielkiego kina. Anthony Minghella wykorzystał te mury w filmie „Angielski pacjent” (film zdobył dziewięć Oscarów).
Brak dachu wcale nie psuje akustyki. Wręcz przeciwnie! Latem w murach opactwa odbywają się koncerty operowe i symfoniczne, ponieważ dźwięk w ruinach niesie się wyjątkowo czysto.

Godziny otwarcia i bilety
Opactwo jest dostępne dla zwiedzających codziennie przez cały rok, jednak godziny zmieniają się zależnie od sezonu:
Listopad – Marzec: 9:00 – 17:30
Kwiecień, Maj, Październik: 9:00 – 18:00
Czerwiec – Wrzesień: 9:00 – 20:00

Wstęp do Rotonda di Montesiepi jest bezpłatny, natomiast wejście do głównej nawy opactwa wymaga zakupu biletu.

Kilka podpowiedzi praktycznych
Najlepsza pora na zdjęcia. Jeśli zależy Ci na spektakularnych ujęciach, odwiedź opactwo tuż po otwarciu lub na godzinę przed zamknięciem. Wtedy słońce wpada pod niskim kątem przez puste otwory okienne, tworząc na trawie geometryczne wzory światła i cienia.

Spacer na wzgórze. Po zwiedzeniu głównego budynku koniecznie przejdź się ścieżką pod górę (ok. 10 minut spaceru) do Rotonda di Montesiepi. To tam znajduje się słynny miecz w skale – bez zobaczenia go wizyta tutaj nie będzie pełna.

Ubiór. Pamiętaj, że mimo braku dachu, jest to miejsce o charakterze sakralnym (szczególnie rotunda). Warto mieć przy sobie coś do okrycia ramion, jeśli planujesz wejście do kaplicy.

link filtrujący: noclegi w pobliżu Abbazia di San Galgano – [pokaż noclegi]

Katedra Abbazia di San Galgano, współrzędne GPS:
43°08’58.1″N 11°09’17.9″E
43.149469, 11.154969 – kliknij i wyznacz trasę

Kaplica z mieczem wbitym w skałę (Cappella di San Galgano), współrzędne GPS:
43°09’09.0″N 11°09’19.7″E
43.152488, 11.155459 – kliknij i wyznacz trasę

Parking (duży) dla turystów, współrzędne GPS:
43°09’09.1″N 11°09’05.8″E
43.152535, 11.151599 – kliknij i wyznacz trasę

22. Cortona

link filtrujący: noclegi w Cortonie i okolicy – [pokaż noclegi]

Cortona to miasto, które udowadnia, że w Toskanii pion i poziom to pojęcia względne. Zawieszona na stromym zboczu góry Sant’Egidio, spogląda z góry na żyzną dolinę Val di Chiana, a przy dobrej widoczności pozwala dostrzec błysk tafli jeziora Trasimeno. Choć światowa sława Cortony eksplodowała po publikacji książki Frances Mayes „Pod słońcem Toskanii” i późniejszej ekranizacji z Diane Lane, miasto to ma do zaoferowania znacznie więcej niż tylko filmową nostalgię. To jedno z najstarszych miast we Włoszech, którego korzenie sięgają czasów Etrusków, a legendy głoszą, że jest „matką Troi i babką Rzymu”.

Spacer po Cortonie to solidny trening dla łydek. Ulice rzadko kiedy biegną tu płasko; większość z nich pnie się ostro w górę lub opada w dół, tworząc labirynt kamiennych przejść, nad którymi wiszą pranie i donice z pelargoniami. Sercem miasta jest Piazza della Repubblica, gdzie na monumentalnych schodach XIII-wiecznego ratusza (Palazzo Comunale) turyści i lokalsi siadają, by po prostu obserwować toczące się życie. Tuż obok znajduje się Piazza Signorelli (nazwany na cześć urodzonego tu słynnego malarza Luki Signorellego). To właśnie na tych placach czuć ducha dawnej Toskanii, mimo że w sezonie letnim bywa tu gwarno. Cortona przez lata nosiła przydomek „Città del silenzio” (Miasto ciszy), i choć dziś ciszę tę mącą aparaty fotograficzne, wystarczy zboczyć w jedną z bocznych uliczek, by poczuć ten dawny, spokojny rytm.

Historia Cortony jest gęsta jak tutejsze czerwone wino. Etruskowie uczynili z niej jedną ze swoich dwunastu potężnych stolic (lucumonii), o czym przypominają potężne mury obronne, których dolne warstwy składają się z gigantycznych, dopasowanych bez zaprawy bloków skalnych sprzed 2500 lat. Według lokalnych wierzeń, to właśnie stąd miał pochodzić Dardanos, mityczny założyciel Troi. Ale Cortona to także sacrum. W najwyższym punkcie miasta dominuje Bazylika św. Małgorzaty, patronki miasta. Jej historia to klasyczny toskański motyw: Małgorzata była piękną kobietą, która po burzliwym życiu i tragicznej śmierci kochanka, odnalazła spokój w zakonie i poświęciła się chorym. Dziś jej zmumifikowane ciało spoczywa w szklanym sarkofagu, co dla wielu odwiedzających jest widokiem równie fascynującym, co nieco makabrycznym.

Zanim jednak słońce zacznie zachodzić nad Val di Chiana, warto spojrzeć w stronę Bramasole (słynnej willi Frances Mayes). Znajduje się ona nieco poza ścisłym centrum, przy malowniczej drodze via Case Sparse. Choć posiadłość przeszła gruntowny remont i wygląda inaczej niż na ekranie, wciąż przyciąga fanów literatury szukających swojego „toskańskiego marzenia”.

Cortona nie jest jednak muzeum pod gołym niebem. To żywe miasto, gdzie rzemieślnicy wciąż wykuwają przedmioty z miedzi, a zapach bistecca alla fiorentina (ogromnego steku z wołowiny rasy Chianina) unosi się z restauracyjnych kuchni, przypominając, że w Toskanii uczta dla ducha zawsze idzie w parze z ucztą dla ciała.

Ciekawostki
Zaginiona fontanna. Wiele osób szuka w centrum Cortony fontanny, do której w filmie „Pod słońcem Toskanii” wskakiwała Katherine. W rzeczywistości fontanna ta była jedynie rekwizytem filmowym postawionym na Piazza Signorelli i została usunięta po zakończeniu zdjęć.

Etruski żyrandol. W lokalnym muzeum MAEC znajduje się jeden z najważniejszych zabytków na świecie (wykonany z brązu etruski żyrandol z V wieku p.n.e.). Jest on zdobiony m.in. figurami satyrów i syren, a precyzja wykonania do dziś zadziwia historyków.

Ślady Hannibala. Niedaleko Cortony, nad jeziorem Trasimeno, rozegrała się jedna z największych bitew starożytności, w której Hannibal pokonał rzymskie legiony. Wioska Ossaia (pochodząca od słowa ossa – kości) zawdzięcza swoją nazwę masowym grobom żołnierzy odnalezionym w tej okolicy.

Godziny otwarcia

Muzeum MAEC (Etruskie)
Od kwietnia do października otwarte codziennie 10:00 – 19:00.
W sezonie zimowym (listopad – marzec) 10:00 – 17:00 (często zamknięte w poniedziałki).
Muzeum MAEC, współrzedne GPS:
43°16’31.5″N 11°59’05.5″E
43.275429, 11.984859 – kliknij i wyznacz trasę

Bazylika św. Małgorzaty
Zazwyczaj dostępna codziennie w godzinach 8:00 – 12:00 oraz 15:00 – 19:00 (zimą krócej).
Parking przed Bazyliką św. Małgorzaty, współrzędne GPS:
43°16’36.5″N 11°59’30.8″E
43.276806, 11.991881 – kliknij i wyznacz trasę

Forteca Girifalco
Otwarta głównie od wiosny do jesieni (kwiecień – październik) w godzinach 10:00 – 19:00. Warto sprawdzić przed wizytą, gdyż odbywają się tam liczne wystawy czasowe.
Jeśli chcesz odwiedzić fortecę, to można do niej pojechać autem (można zaparkować przy stojącej blisko Bazylice św. Małgorzaty).
Spacer z rynku w Cortonie zajmie około 30 minut w jedną stronę.
Forteca Girifalco, współrzędne GPS:
43°16’36.5″N 11°59’37.3″E
43.276796, 11.993691 – kliknij i wyznacz trasę

Kilka podpowiedzi praktycznych

Degustacja Chianiny. Cortona to jedno z najlepszych miejsc na spróbowanie wołowiny rasy Chianina. Jeśli będziesz tu w okolicach połowy sierpnia, nie przegap Sagra della bistecca – wielkiego święta steku odbywającego się w miejskim parku.

Klasztor Le Celle. Około 4 km od miasta znajduje się pustelnia Le Celle, założona przez św. Franciszka z Asyżu. To miejsce niezwykle spokojne, położone w głębokim wąwozie, idealne na odpoczynek od turystycznego zgiełku.

Parking przy Le Celle, współrzędne GPS:
43°17’35.6″N 12°00’04.0″E
43.293218, 12.001097 – kliknij i wyznacz trasę

Główny plac Cortony (Piazza della Repubblica), współrzędne GPS:
43°16’30.2″N 11°59’07.5″E
43.275045, 11.985428 – kliknij i wyznacz trasę

Punkt widokowy przy Piazza Garibaldi, współrzędne GPS:
43°16’26.2″N 11°59’16.3″E
43.273930, 11.987847 – kliknij i wyznacz trasę

Duży parking pod murami miasta (Parcheggio dello Spirito Santo), współrzędne GPS:
43°16’23.6″N 11°59’13.3″E
43.273226, 11.987028 – kliknij i wyznacz trasę
Nie ma szans na parkowanie za murami miasta. Nawet nie ma sensu próbować. Zaparkuj przed murami (najlepiej na tym parkingu), następnie kieruj się na punkt widokowy przy Piazza Garibaldi, a potem w kierunku głównego placu Piazza della Repubblica. Potem już wszystko stanie się jasne i do zwiedzania nie będzie ci potrzebny żaden przewodnik.

Drugi duży parking przy Piazzale del Mercato (gdyby na pierwszym nie było miejsc), współrzędne GPS:
43°16’24.4″N 11°59’00.6″E
43.273433, 11.983497 – kliknij i wyznacz trasę
Parkując tutaj najpierw idź do Piazza della Repubblica, a na koniec na punkt widokowy przy Piazza Garibaldi.

23. Sorano

link filtrujący: noclegi w Sorano i okolicy – [pokaż noclegi]

Sorano to miasto, które zdaje się wyrastać bezpośrednio z wulkanicznej skały, a granica między dziełem natury a architekturą stworzoną ręką człowieka jest tu niemal niezauważalna. Położone w południowej części Toskanii, w prowincji Grosseto, Sorano wraz z sąsiednim Pitigliano i Sovaną tworzy tak zwany tryptyk „miast z tufu” (Citta del Tufo). To region Maremmy, który znacząco różni się od pocztówkowych, łagodnych pagórków z okolic Sieny czy Pienzy. Tutaj krajobraz jest surowy, dziki i przesiąknięty zapachem wilgotnej ziemi oraz historii sięgającej czasów etruskich.

Kiedy patrzy się na Sorano z oddali, z jednego z punktów widokowych przy drodze, można odnieść wrażenie, że domy są po prostu przedłużeniem stromego urwiska. Miasto zostało wzniesione na wysokim cyplu tufowym, otoczonym z trzech stron przez głębokie wąwozy, którymi płynie rzeka Lente. Taka lokalizacja nie była przypadkowa. Sorano przez wieki pełniło funkcję niezdobytej twierdzy. Jego historia nierozerwalnie wiąże się z potężnym rodem Aldobrandeschi, a później z rodziną Orsini. To właśnie za czasów tych ostatnich miasto stało się jednym z najlepiej ufortyfikowanych punktów w całych Włoszech. Nic dziwnego, że podczas gdy sąsiednie potęgi padały pod naporem wojsk Sieny czy Florencji Medyceuszy, Sorano pozostawało niezależne przez wyjątkowo długi czas. Symbolem tej potęgi jest Fortezza Orsini czyli gigantyczna forteca, która dominuje nad miastem i jest imponującym przykładem renesansowej architektury militarnej.

Jednak urok Sorano tkwi nie tylko w jego murach obronnych, ale przede wszystkim w labiryncie wąskich uliczek, które niemal nie zmieniły się od czasów średniowiecza. Spacerując tutaj, czuje się autentyczność, której czasem brakuje w bardziej komercyjnych zakątkach Toskanii. W latach 50. XX wieku miasto niemal całkowicie opustoszało. Mieszkańcy przenosili się do nowszych budynków z obawy przed osunięciami niestabilnej skały tufowej. Przez dekady Sorano było „miastem widmem”, co paradoksalnie uratowało je przed nowoczesną przebudową. Dziś, dzięki starannej rewitalizacji, stare domy znów tętnią życiem, a w dawnych piwnicach wykutych w skale (tzw. cantine) lokalni producenci sezonują sery i wina. Jednym z najbardziej charakterystycznych punktów w panoramie miasta jest Masso Leopoldino (ogromna, płaska platforma skalna z dzwonnicą), którą kazał ufortyfikować wielki książę Leopold I. Z jej szczytu roztacza się widok, który pozwala zrozumieć, dlaczego Etruskowie, a po nich Rzymianie i średniowieczni rycerze, tak bardzo kochali to miejsce. To stąd widać również wyloty tajemniczych Vie Cave (starożytnych dróg wydrążonych w skale na głębokość kilkunastu metrów), które oplatają miasto niczym pajęczyna.

Parking (oraz punkt widokowy) przed wjazdem do Sorano, współrzędne GPS:
42°40’51.6″N 11°42’38.7″E
42.681000, 11.710750 – kliknij i wyznacz trasę
Najlepiej zaparkować tutaj i zrobić sobie krótki (500 metrów) spacerek do historycznego centrum miasteczka. Z parkingu obierz kierunek na Masso Leopoldino (współrzędne punktu podałem powyżej).

Ciekawostki
Wino dojrzewające w grobach. Wiele dzisiejszych piwnic winnych w Sorano to dawne etruskie grobowce. Specyficzne właściwości tufu sprawiają, że wewnątrz panuje stała temperatura i wilgotność, idealna do przechowywania produktów spożywczych.

Termy w sąsiedztwie. Zaledwie kilka kilometrów od centrum znajdują się Terme di Sorano. To mniej znana, spokojniejsza alternatywa dla słynnego Saturnia, z wodą o temperaturze 37,5 stopnia, która bije z ziemi od tysięcy lat.

Impronta della mano. Na jednej ze ścian przy via San Marco można znaleźć tajemniczy odcisk dłoni wykuty w kamieniu. Według legendy należy on do zdrajcy, który próbował otworzyć bramy miasta wrogom, ale został schwytany i ukarany w tym właśnie miejscu.

Godziny otwarcia
Fortezza Orsini (Muzeum Średniowiecza i Renesansu)
Od kwietnia do października otwarte zazwyczaj w godzinach 10:00 – 13:00 oraz 15:00 – 19:00. W sezonie zimowym muzeum jest otwarte głównie w weekendy i święta.

Parco Archeologico Città del Tufo (Vie Cave i nekropolie)
Oddalone o 12 km od Sorano.
Otwarte codziennie od 10:00 do zachodu słońca.
Bilety można kupić w kasie przy fortecy lub bezpośrednio przy wejściach na szlaki (np. w Sovanie).
Parking przy Parco Archeologico Citta del Tufo, współrzędne GPS:
42°39’29.3″N 11°38’07.7″E
42.658148, 11.635480 – kliknij i wyznacz trasę

Fortyfikacje Masso Leopoldino
Dostęp do tarasu widokowego jest zazwyczaj wolny w ciągu dnia, choć wejście na samą wieżę bywa ograniczone czasowo.
Warto poszukać przejść i przeciskać się wąskimi uliczkami, czasem “za rogiem” otwierają się zaskakujące widoki.
Taras widokowy na Masso Leopoldino, współrzędne GPS:
42°41’02.8″N 11°42’50.9″E
42.684097, 11.714143 – kliknij i wyznacz trasę

Wskazówki praktyczne
Obuwie to podstawa. Sorano to miasto schodów i stromych podejść. Zapomnij o klapkach czy eleganckich butach na śliskiej podeszwie. Średniowieczny bruk bywa zdradliwy.

Jedzenie. Sorano słynie z potraw z dzika (cinghiale). Koniecznie spróbuj pici con sugo di cinghiale (gruby makaron z sosem z dziczyzny) w jednej z małych knajpek ukrytych w zaułkach. Porcje w tej części Toskanii są zazwyczaj bardzo uczciwe.

Vie Cave (przygotuj się na błoto). Jeśli planujesz spacer etruskimi drogami (np. Via Cave di San Rocco), pamiętaj, że na dnie tych skalnych korytarzy często zalega wilgoć i błoto, nawet jeśli na górze panuje upał. Warto mieć ze sobą latarkę, bo niektóre odcinki są mocno zacienione.
Parking gruntowy na początku etruskich szlaków, współrzędne GPS:
42°41’05.3″N 11°42’32.6″E
42.684809, 11.709060 – kliknij i wyznacz trasę

zobacz: panorama z jednego z punktów widokowych przy etruskich ścieżkach

24. Ponte della Maddalena (Most Diabła)

Jeśli istnieje w Toskanii budowla, która zdaje się przeczyć prawom fizyki i logiki, to jest nią bez wątpienia Ponte della Maddalena, szerzej znany jako Most Diabła (Ponte del Diavolo). Rozpięty nad rzeką Serchio w miejscowości Borgo a Mozzano (ok. 20 km na północ od Lukki), przyciąga wzrok swoją nienaturalnie asymetryczną sylwetką. Jego najwyższy łuk wystrzeliwuje w górę tak gwałtownie, że patrząc na niego z boku, trudno uwierzyć, iż konstrukcja ta przetrwała w niemal niezmienionym stanie blisko tysiąc lat. To klasyczny przykład średniowiecznej inżynierii typu „osiołkowy grzbiet” (schiena d’asino).

Historia mostu sięga XI wieku, a jego fundację przypisuje się potężnej margrabinie Matyldzie z Canossy, jednej z najważniejszych kobiet średniowiecznej Europy. Most miał ułatwić komunikację na trasie Via Francigena, którą tysiące pielgrzymów podążały z Francji do Rzymu. W XIV wieku budowlę znacząco przebudował Castruccio Castracani, ambitny wódz i pan Lukki.

Dlaczego Most Diabła?
Według lokalnych podań, budowniczy mostu (często identyfikowany jako św. Julian) wpadł w rozpacz, widząc, że nie zdąży ukończyć prac w terminie. Wtedy objawił mu się diabeł, oferując pomoc w dokończeniu konstrukcji w ciągu jednej nocy. Cena była standardowa dla tego typu transakcji: dusza pierwszej istoty, która przejdzie przez gotowy most. Budowniczy, targany wyrzutami sumienia, ale i strachem przed niedotrzymaniem umowy, zwrócił się o radę do lokalnego kapłana. Wspólnie uknuli chytry plan. Gdy rankiem most stał gotowy, jako pierwszego na drugą stronę pogonili psa (w innych wersjach legendy mówi się o świni lub kozie) z kawałkiem chleba. Wściekły z powodu oszustwa diabeł rzucił się do rzeki Serchio i (według wierzeń mieszkańców) nigdy więcej nie pojawił się w tej okolicy, choć niektórzy twierdzą, że jesienią, gdy mgły spowijają rzekę, pod największym łukiem wciąż można dostrzec cień psa szukającego swojej zgubionej duszy.

Z architektonicznego punktu widzenia most jest majstersztykiem. Składa się z jednego gigantycznego łuku o rozpiętości 38 metrów i trzech mniejszych, które nadają mu tę charakterystyczną, „garbatą” formę. Co ciekawe, most przetrwał liczne powodzie, które przez stulecia niszczyły nowocześniejsze konstrukcje w dolinie rzeki Serchio. Jego fundamenty, oparte na naturalnych formacjach skalnych w korycie rzeki, okazały się niewzruszone nawet podczas katastrofalnego wezbrania wody w 1836 roku. Dziś most jest wyłączony z ruchu kołowego.

Ciekawostki
Na początku XX wieku, aby umożliwić budowę linii kolejowej biegnącej wzdłuż rzeki, konieczne było dobudowanie jeszcze jednego, mniejszego łuku po prawej stronie mostu. Zrobiono to tak umiejętnie, że nowa część niemal idealnie wtapia się w historyczną strukturę.
Most przetrwał II wojnę światową niemal cudem. Wycofujące się wojska niemieckie miały rozkaz wysadzenia wszystkich przepraw na rzece Serchio, jednak dowódcy, doceniając unikalną wartość historyczną tego miejsca, oszczędzili Ponte della Maddalena, niszcząc jedynie okoliczne drogi dojazdowe.

Wskazówki praktyczne
Najlepsze zdjęcia mostu zrobisz z poziomu brzegu rzeki, nieco poniżej parkingu. To stąd widać pełną asymetrię największego łuku. Przy niskim stanie wody w Serchio można zejść niemal na samo koryto rzeki, by uchwycić idealne odbicie mostu w lustrze wody (tzw. efekt koła).
Jeśli masz czas, po zwiedzeniu mostu podjedź 5 km dalej do Bagni di Lucca. Urokliwe uzdrowisko w XIX wieku było ulubionym miejscem wypoczynku lorda Byrona i Shelley’a. To świetne miejsce na kawę w nieco bardziej arystokratycznym klimacie.

link filtrujący: noclegi w Borgo a Mozzano i okolicy – [pokaż noclegi]

Parking przy moście, współrzędne GPS:
43°59’06.5″N 10°33’09.6″E
43.985126, 10.552674 – kliknij i wyznacz trasę

25. Anghiari

link filtrujący: noclegi w Anghiari i okolicy – [pokaż noclegi]

Anghiari zamiast klasycznych, krętych uliczek, postawiła na architektoniczną brawurę. Najbardziej charakterystycznym elementem miasteczka jest Corso Giacomo Matteotti (idealnie prosta droga), która niczym strzała przecina stare miasto i biegnie kilometrami przez dolinę Val Tiberina. Taki układ urbanistyczny w pagórkowatym terenie Toskanii jest widokiem unikalnym i sprawia, że panorama Anghiari zapada w pamięć bardziej niż jakakolwiek inna.

Miasto zyskało nieśmiertelność dzięki bitwie z 1440 roku, kiedy to wojska florenckie pokonały armię mediolańską, przypieczętowując dominację Medyceuszy w regionie. To starcie stało się tematem legendarnym za sprawą Leonarda da Vinci. Mistrz otrzymał zlecenie namalowania fresku upamiętniającego to wydarzenie w florenckim Palazzo Vecchio. Dzieło to pozostaje jedną z największych zagadek historii sztuki. Leonardo porzucił pracę z powodu problemów technicznych z farbami, a fresk zaginął. Do dziś trwają spory, czy malowidło zostało zniszczone, czy może Giorgio Vasari, malując nową ścianę, celowo ukrył dzieło Leonarda pod spodem, by je ocalić.

Spacerując po Anghiari, szybko zauważysz, że miasto nie jest jedynie skansenem. Od połowy XIX wieku bije tu serce toskańskiego rzemiosła tekstylnego. W podziemiach pałaców wciąż pracują krosna manufaktury Busatti, a zapach naturalnego lnu i bawełny miesza się z aromatem kawy z lokalnych barów. Anghiari, otoczone potężnymi murami obronnymi, uniknęło masowej turystyki, dzięki czemu zachowało surowy, średniowieczny charakter, gdzie każdy kamień zdaje się opowiadać historię o rycerzach, tkaczach i wielkiej sztuce.

Ciekawostki
Na fresku Vasariego w Florencji, pod którym rzekomo kryje się „Bitwa pod Anghiari” Leonarda, znaleziono mały napis Cerca trova („Szukaj, a znajdziesz”). Wielu badaczy uważa to za wskazówkę od Vasariego.
Średniowieczne mury Anghiari są jednymi z najlepiej zachowanych w tej części Włoch. Można nimi przejść niemal dookoła miasta, podziwiając widoki na dolinę Tybru.

Wskazówki praktyczne
Widok z końca Corso Giacomo Matteotti. Koniecznie stań na szczycie prostej drogi wewnątrz murów i spójrz w dół. Perspektywa, w której droga wydaje się nie mieć końca, jest idealnym punktem fotograficznym.
Punkt widokowy z końca ulicy Corso Giacomo Matteotti, współrzędne GPS:
43°32’24.5″N 12°03’07.8″E
43.540126, 12.052153 – kliknij i wyznacz trasę

Restauracje. Szukaj miejsc serwujących bringoli. To gruby, ręcznie robiony makaron (podobny do toskańskiego pici), który jest dumą kulinarną Anghiari, najczęściej podawany z sosem z grzybów lub mięsa.

Punkt orientacyjny w środku starówki Anghiari, współrzędne GPS:
43°32’26.8″N 12°03’25.9″E
43.540789, 12.057200 – kliknij i wyznacz trasę

Parking publiczny w pobliżu starego miasta, współrzędne GPS:
43°32’30.1″N 12°03’24.4″E
43.541700, 12.056764 – kliknij i wyznacz trasę
Z parkingu najpierw udaj się na punkt widokowy na końcu Corso Giacomo Matteotti a potem, w kierunku punktu orientacyjnego na starówce. Reszta ułoży się sama.

26. Massa Marittima

link filtrujący: noclegi w Massa Marittima i okolicy – [pokaż noclegi]

Massa Marittima to miasto, które rzuca wyzwanie klasycznej toskańskiej symetrii. Choć nazwa sugeruje bliskość morza (marittima oznacza „nadmorska”), miejscowość leży na wzgórzu, około 20 kilometrów od wybrzeża. To jedno z najbardziej niedocenianych miast Toskanii, które w średniowieczu było potężną, niezależną republiką, bogacącą się na wydobyciu miedzi i srebra. Ta „metaliczna” przeszłość (stąd dawna nazwa Massa Metallorum) pozwoliła na wzniesienie architektury, która do dziś wprawia w osłupienie historyków sztuki.

Sercem miasta jest Piazza Garibaldi, uważany za jeden z najpiękniejszych placów we Włoszech. To tutaj dzieje się architektoniczny ewenement: monumentalna Katedra św. Cerbona (Duomo) nie stoi równolegle do pierzei placu, lecz jest ustawiona pod skosem, co nadaje całej przestrzeni unikalną dynamikę. Sama katedra to hybryda stylu romańskiego i gotyku pizańskiego. Jej fasada pełna jest rzeźb mitycznych stworzeń i detali, które najlepiej oglądać przy zachodzącym słońcu, gdy kamień nabiera miodowego odcienia. Miasto dzieli się na „Citta Vecchia” (miasto stare, dolne) oraz „Citta Nuova” (miasto nowe, górne), które powstało po podboju przez Sienę. Symbolem sieneńskiej dominacji jest potężny łuk łączący mury obronne z Torre del Candeliere (wieżą, z której roztacza się widok sięgający aż po wyspę Elbę).

Prawdziwym magnesem dla ciekawskich jest jednak Fonti dell’Abbondanza (Źródła Obfitości). Pod arkadami dawnego publicznego ujęcia wody znajduje się fresk „Drzewo Płodności”. Nie byłoby w nim nic dziwnego, gdyby nie fakt, że zamiast owoców, z gałęzi zwisają męskie członki, o które walczą namalowane poniżej kobiety. To niezwykłe, XII-wieczne dzieło, odkryte całkiem niedawno (w 1999 roku), jest jednym z nielicznych zachowanych przykładów świeckiej, prowokacyjnej sztuki średniowiecznej, która miała symbolizować urodzaj i dostatek miasta.

Fonti dell’Abbondanza, wspórzedne GPS:
43°02’59.5″N 10°53’20.3″E
43.049866, 10.888977 – kliknij i wyznacz trasę

Ciekawostki
Kopalnie muzea. Massa Marittima była tak ważnym ośrodkiem górniczym, że w 1310 roku opracowano tu Codice Minerario – jeden z pierwszych na świecie zbiorów praw regulujących pracę w kopalniach. Dziś można zwiedzać Museo della Miniera, czyli 700 metrów podziemnych korytarzy wydrążonych w tufie.
Wejście do Museo della Miniera, współrzędne GPS:
43°02’52.6″N 10°53’21.1″E
43.047954, 10.889190 – kliknij i wyznacz trasę

Schody do nieba. Podejście z dolnego placu do górnej części miasta jest strome. Warto pokonać je schodami przy Via Moncini, by poczuć fizyczną granicę między dawną wolną republiką a częścią kontrolowaną przez Sienę.
Schody przy Via Moncini, współrzędne GPS:
43°03’03.8″N 10°53’21.9″E
43.051053, 10.889417 – kliknij i wyznacz trasę

Podpowiedź
Będąc w Massa Marittima, koniecznie spróbuj lokalnego wina Monteregio di Massa Marittima DOC. To czerwone wino na bazie Sangiovese, które jest dumą tego regionu Maremmy.

Parking płatny (niebieskie linie na asfalcie) blisko historycznej części miasta (Parcheggio di Piazza Garibaldi), współrzędne GPS:
43°02’57.8″N 10°53’19.4″E
43.049382, 10.888728 – kliknij i wyznacz trasę
UWAGA! W miasteczku obowiązuje strefa ograniczonego ruchu (ZTL) do której nie wolno wjeżdżać turystom. Rygorystycznie przestrzegają i pilnują strefy, a kary są wysokie. Podany przeze mnie parking mieści się (stan na 2025) przy granicy tej strefy, po stronie jeszcze dostępnej dla turystów.

27. Montefioralle

Jeśli szukasz miejsca, które definiuje toskański spokój, Montefioralle powinno znaleźć się na szczycie Twojej listy. Ta malutka, niemal kieszonkowa osada, położona rzut beretem od gwarnego Greve in Chianti, regularnie trafia do rankingów najpiękniejszych miasteczek Włoch (Borghi più belli d’Italia). Choć dziś kojarzy się głównie z sielanką i winem, jej historia jest znacznie bardziej surowa – Montefioralle to w rzeczywistości dawny zamek (castello), którego mury obronne i wieże zostały z czasem zaadaptowane na domy mieszkalne. Całość zachowała swój unikalny, eliptyczny układ, a jedyna droga prowadząca przez środek osady to wąski labirynt, w którym czas zdaje się płynąć innym rytmem.

Największą dumą miasteczka są powiązania z wielką historią świata. To właśnie tutaj swoje korzenie ma rodzina wielkiego podróżnika i odkrywcy, Amerigo Vespucciego. W samym centrum wioski można odnaleźć dom, który niegdyś należał do jego rodu. Rozpoznasz go po charakterystycznym herbie wykutym nad nadprożem, przedstawiającym literę „V” oraz osę (po włosku vespa), co jest bezpośrednim nawiązaniem do nazwiska rodziny. Spacer po Montefioralle nie zajmuje dużo czasu. Obejście całej osady dookoła to kwestia kilkunastu minut, ale liczba detali, ukwieconych balkonów i kamiennych łuków sprawia, że każda minuta spędzona w tych murach jest nasycona autentycznością. To miejsce, gdzie zamiast głośnych kawiarni znajdziesz ciszę, zapach starego drewna i widok na winnice, które produkują jedno z najlepszych win na świecie.

Mimo że osada jest niewielka, ma w sobie pewną dozę arystokratycznej dumy. Przez wieki Montefioralle było ważnym punktem strategicznym na drodze między Florencją a Sieną, co widać w solidnej konstrukcji tutejszych budynków. Dziś to idealny przykład tego, jak Toskania potrafi dbać o swoje dziedzictwo, nie zamieniając go w plastikowy park rozrywki, lecz pozwalając mu trwać w niemal niezmienionej formie od XIV wieku.

Ciekawostki
Pierwotnie miejscowość nazywała się Monteficalle, co pochodziło od słowa fica (figa). Legenda głosi, że drzewa figowe rosły tu na każdym kroku. Nazwę zmieniono na bardziej eleganckie Montefioralle dopiero w XVIII wieku.
Co roku w marcu, w okolicach święta św. Józefa, w miasteczku odbywa się wielki festiwal smażonych pączków ryżowych (Sagra delle Frittelle). To lokalna tradycja, która przyciąga mieszkańców z całego Chianti.
W miasteczku znajduje się kilka punktów degustacyjnych (enoteca). Warto spróbować lokalnego Chianti Classico, które często pochodzi z winnic widocznych tuż za murami wioski.

link filtrujący: noclegi w Montefioralle i okolicy – [pokaż noclegi]

Płatny parking publiczny w Montefioralle, współrzędne GPS:
43°34’51.6″N 11°18’13.8″E
43.580986, 11.303837 – kliknij i wyznacz trasę

28. Isola d’Elba (Wyspa Elba)

link filtrujący: noclegi w na Elbie w okolicy Portoferraio – [pokaż noclegi]

Elba, największa wyspa Archipelagu Toskańskiego, to miejsce, gdzie góry dosłownie wchodzą do morza, a historia wydobycia żelaza przeplata się z luksusem medycejskich rezydencji. Choć dla większości świata kojarzy się niemal wyłącznie z dziesięciomiesięcznym wygnaniem Napoleona Bonaparte, dla Włochów to przede wszystkim „żelazna wyspa”. Już starożytni Grecy nazywali ją Aethalia (Dymna), co nawiązywało do wiecznych kłębów dymu unoszących się nad etruskimi piecami hutniczymi. Elba nie jest typową, płaską wyspą wypoczynkową. To surowy, granitowy masyw z najwyższym szczytem Monte Capanne (1019 m n.p.m.), który oferuje widoki aż po Korsykę.

Kluczowym punktem na mapie jest Portoferraio, stolica wyspy, której dzisiejszy wygląd zawdzięczamy wizji Kosmy I Medyceusza. To on w XVI wieku postanowił stworzyć tu „Cosmopoli” – miasto idealne i niezdobytą twierdzę, która miała chronić toskańskie wybrzeże przed piratami. Potężne mury obronne i forty (Stella, Falcone) do dziś dominują nad portem, tworząc jeden z najbardziej spektakularnych systemów fortyfikacji na Morzu Śródziemnym. Z kolei Napoleon, mimo krótkiego pobytu, zmodernizował wyspę, budując drogi i reformując rolnictwo. Jego dwie rezydencje: miejska Villa dei Mulini oraz letnia Villa San Martino, to dziś obowiązkowe punkty wizyty, pozwalające zajrzeć w prywatne życie wodza, który z pana Europy stał się administratorem maleńkiej wyspy.

Elba to jednak przede wszystkim różnorodność wybrzeża. Na północy znajdziesz białe, otoczakowe plaże (jak słynna Sansone). Południe to szerokie, piaszczyste zatoki. Wyspa wymaga czasu. Każda z jej gmin (a jest ich siedem) ma inny dialekt, inną kuchnię i zupełnie inny krajobraz, od górniczych osad na wschodzie po granitowe wioski na zachodnim krańcu.

Ciekawostki
Pszczoły Napoleona. Na fladze Elby widnieją trzy złote pszczoły. Napoleon wybrał je jako symbol pracowitości i jedności mieszkańców, choć niektórzy twierdzą, że był to po prostu sposób na odróżnienie floty wyspy od statków pirackich.

Elba produkuje unikalne słodkie wino czerwone Aleatico dell’Elba DOCG. Winogrona są suszone na słońcu przed wyciśnięciem, co nadaje trunkowi głęboki, niemal konfiturowy aromat.

Wschodnia część wyspy (okolice Rio Marina) to geologiczny skarbiec. Na plażach piasek mieni się od drobinek hematytu i pirytu, a w lokalnych parkach górniczych można legalnie „polować” na kryształy z młotkiem w ręku.

Informacje o godzinach otwarcia
Muzea Napoleońskie (Villa dei Mulini i San Martino):
Otwarte zazwyczaj od 8:30 do 19:30 (w niedziele często tylko do 13:30).
Warto kupić bilet łączony na oba obiekty.

Twierdze w Portoferraio
Dostępne dla zwiedzających od kwietnia do października w godzinach 10:00 – 19:00.
Zimą godziny są mocno ograniczone.

Kolejka linowa na Monte Capanne
Kursuje od Wielkanocy do końca października (ok. 10:00 – 17:30).
Warto sprawdzić prognozę wiatru, bo przy silnych podmuchach kolejka jest zamykana.

Wskazówki praktyczne
Na Elbę płynie się promem. Najwięcej połączeń odpływa z portu w Piombino. Podróż trwa około godziny. Rezerwacja biletu na samochód w sezonie letnim (lipiec-sierpień) jest absolutnie konieczna, najlepiej z kilkutygodniowym wyprzedzeniem.
Rezerwacji przez internet dokonasz na stronie Direct Ferries – [klik]. Strona jest dostępna w wielu językach (w tym języku polskim).

Po wejściu na stronę wpisz porty: Piombino (na kontynencie) oraz Portoferraio (na wyspie). Następnie wpisz markę samochodu jakim podróżujesz i wybierz liczbę osób.
W chwili pisania tego tekstu rejs w obie strony dla dwóch osób z samochodem (Volkswagen Polo) kosztował łącznie 154 EUR.

Nabrzeże dla aut w Piombino z którego odpływają promy na Elbę (kierunek Portoferraio), współrzędne GPS:
42°55’44.3″N 10°32’43.3″E
42.928979, 10.545365 – kliknij i wyznacz trasę

Samochód czy skuter? Elba jest duża i górzysta. Jeśli planujesz zwiedzać różne plaże, samochód jest niezbędny. Skuter sprawdza się świetnie, jeśli bazujesz w jednym miejscu (np. Portoferraio) i chcesz uniknąć problemów z parkowaniem przy plażach.

Plażowanie a wiatr. Kluczowa zasada na Elbie: kierunek wiatru decyduje o tym, na którą plażę jedziesz. Przy wietrze południowym (scirocco) wybieraj plaże na północy – woda będzie krystalicznie czysta. Przy wietrze północnym (tramontana) uciekaj na południe.

Woda pitna. Na wyspie znajduje się wiele publicznych źródeł wody pitnej (często oznaczonych jako fonte). Najsłynniejsza to Fonte Napoleone niedaleko Poggio – cesarz pił z niej codziennie, wierząc w jej lecznicze właściwości.

29. Bagno Vignoni

link filtrujący: noclegi w Bagno Vignoni i okolicy – [pokaż noclegi]

Bagno Vignoni to ewenement na skalę światową. W samym sercu tej maleńkiej osady w dolinie Val d’Orcia, zamiast klasycznego brukowanego placu, znajduje się gigantyczny, renesansowy basen termalny (Piazza delle Sorgenti). To tutaj, z głębokości tysiąca metrów, wypływa wulkaniczna woda o temperaturze 49°C, która od stuleci nadaje temu miejscu niemal oniryczny klimat. Szczególnie jesienią i zimą, gdy nad taflą wody unoszą się gęste kłęby pary, Bagno Vignoni wygląda jak sceneria z pogranicza snu i rzeczywistości.

Miejscowość od zawsze była strategicznym punktem na mapie pielgrzymów wędrujących drogą Via Francigena do Rzymu. Zmęczeni wędrowcy znajdowali tu ukojenie dla obolałych mięśni, a sława tutejszych wód przyciągała największe osobistości epoki. W XIV-wiecznych loggiach otaczających zbiornik wypoczywał Wawrzyniec Wspaniały z rodu Medyceuszy, próbując leczyć tu swoją dnę moczanową, oraz papież Pius II, który uczynił z pobliskiej Pienzy miasto idealne. Choć dziś w głównym basenie kąpiel jest surowo wzbroniona, osada wciąż tętni życiem, oferując luksusowe spa i darmowe ścieżki w dół zbocza, gdzie gorąca woda rzeźbi w wapiennej skale spektakularne koryta i wodospady.

Ciekawostki
Młyny, które nigdy nie zamarzały. Poniżej wioski znajduje się Parco dei Mulini (Park Młynów). Dzięki stałej, wysokiej temperaturze wody termalnej, tutejsze młyny mogły pracować przez cały rok, nawet w najmroźniejsze zimy, co zapewniało osadzie ogromną przewagę gospodarczą.
Rzymskie korzenie. Choć obecna zabudowa placu pochodzi z XVI wieku, basen zbudowano bezpośrednio na fundamentach starożytnych łaźni rzymskich, które cieszyły się popularnością już za czasów cesarza Hadriana.

Wskazówki praktyczne
Zakaz kąpieli na placu. Pamiętaj, że woda w głównym basenie na placu służy tylko do podziwiania. Próba zamoczenia nóg może skończyć się wysokim mandatem. Jeśli chcesz bezpłatnej kąpieli, zejdź ścieżką do Parco dei Mulini. Na samym dole, u podnóża skarpy, znajduje się naturalne zagłębienie z wodą (choć jest ona tam już znacznie chłodniejsza).
Antiche Terme Romane Libere czyli zagłębienie z wodą u podnóża stoku. Idzie się tu ścieżką prowadzącą z punktu widokowego, którego współrzędne podaję poniżej.
43°01’34.4″N 11°37’10.9″E
43.026216, 11.619690 – kliknij i wyznacz trasę

Jeśli masz siłę na więcej widoków udaj się (możesz podjechać autem) do Vignoni Alto, niemal opuszczonej, kamiennej fortecy górującej nad uzdrowiskiem. Widok na dolinę Val d’Orcia jest stamtąd bezkonkurencyjny.
Parking przy Vignoni Alto, współrzędne GPS:
43°02’11.7″N 11°36’29.6″E
43.036575, 11.608234 – kliknij i wyznacz trasę

Rynek miejski w formie basenu termalnego, współrzędne GPS:
43°01’41.9″N 11°37’04.7″E
43.028318, 11.617964 – kliknij i wyznacz trasę

Punkt widokowy na wzgórze, po którym spływają wody gorących źródeł, współrzędne GPS:
43°01’36.2″N 11°37’08.5″E
43.026726, 11.619029 – kliknij i wyznacz trasę

Płatny parking publiczny, współrzędne GPS:
43°01’41.6″N 11°37’10.5″E
43.028215, 11.619569 – kliknij i wyznacz trasę
Bagno Vignoni jest strefą o ograniczonym ruchu (ZTL), więc nie próbuj wjeżdżać samochodem pod sam plac.

Położony 400 m od centrum miasteczka gruntowy parking bezpłatny, współrzędne GPS:
43°01’47.4″N 11°37’13.5″E
43.029822, 11.620416 – kliknij i wyznacz trasę

30. Cava di Marmo (kmieniołomy marmuru)

link filtrujący: noclegi w Carrara i okolicy – [pokaż noclegi]

Kamieniołomy w Carrarze to miejsce, w którym granica między krajobrazem naturalnym a dziełem człowieka całkowicie się zaciera. Patrząc na zbocza Alp Apuańskich z oddali, można odnieść wrażenie, że są one wiecznie pokryte śniegiem. W rzeczywistości to lśniący w słońcu biały marmur, wydobywany tutaj nieprzerwanie od czasów rzymskich. To stąd pochodzi surowiec, z którego wzniesiono rzymski Panteon, kolumnę Trajana i niezliczone renesansowe pałace. Carrara to nie tylko kopalnia, to największe na świecie „archiwum” rzeźbiarskie, z którego czerpali najwybitniejsi mistrzowie dłuta.

Najsłynniejszym „klientem” tutejszych kamieniołomów był Michał Anioł. Artysta osobiście przyjeżdżał do basenu wydobywczego Fantiscritti, spędzając tam całe miesiące na poszukiwaniu idealnych bloków bez skaz. Wierzył on, że rzeźba już znajduje się wewnątrz kamienia, a jego zadaniem jest jedynie odrzucenie zbędnych fragmentów. Przez wieki marmur transportowano w dół zboczy morderczą metodą lizzatura (ogromne bloki zsuwano na natłuszczonych drewnianych płozach), co wymagało nadludzkiej precyzji i często kończyło się tragicznie. Dziś tradycyjne kliny zastąpiły diamentowe liny, które tną górę z chirurgiczną precyzją, tworząc monumentalne, geometryczne tarasy przypominające wnętrza futurystycznych katedr.

Informacje o godzinach otwarcia
Kamieniołomy (tereny wydobywcze)
Większość kopalni to tereny prywatne, czynne w godzinach pracy (zazwyczaj 8:00 – 17:00). Najlepiej zwiedzać je w ramach zorganizowanych wycieczek 4×4.
Cava Museo Fantiscritti (Muzeum pod gołym niebem):
Otwarte codziennie od kwietnia do października (10:00 – 18:00).Zimą godziny są krótsze i zależne od pogody.

Kamieniołom wewnątrz góry (Cava in Galleria Ravaccione):
Możliwy do zwiedzania tylko z przewodnikiem w określonych godzinach (zazwyczaj kilka wejść dziennie między 10:00 a 16:00).

sprawdź: ceny i dostępne terminy wycieczek po kamieniołomach w Carrara – [klik]

Jeżeli nie chcesz korzystać ze zorganizowanych wycieczek (chociaż mimo wszystko gorąco polecam), to po prostu kieruj się do położonego w kamieniołomie muzeum i skorzystaj z wejścia (płatnego) do MarmoTour Fantiscritti.

Wejście do MarmoTour Fantiscritti, współrzędne GPS:
44°05’26.5″N 10°08’01.3″E
44.090695, 10.133685 – kliknij i wyznacz trasę

Parking – jeżeli w pobliżu MarmoTour Fantiscritti nie ma miejsca to spróbuj tutaj (do przejścia będzie około 250 metrów), współrzędne GPS:
44°05’22.8″N 10°07’59.9″E
44.089664, 10.133313 – kliknij i wyznacz trasę

Absolutnie kosmiczny punkt widokowy na kamieniołomy (Belvedere di Campocecina), współrzędne GPS:
44°06’53.2″N 10°07’22.9″E
44.114788, 10.123020 – kliknij i wyznacz trasę
Dojazd w to miejsce z Carrara to około 37 km, które jedzie się około 1 godzinę.
Czy warto? TAK! Warto!
Jeżeli pytasz mnie czy tą drogą da się jechać dalej, to odpowiem: tak, da się, ale szybko robi się jeszcze ciaśniej, a podłoże jest coraz gorsze. Dalsza droga jest na tyle niebezpieczna, że przeznaczona jest wyłącznie dla doświadczonych, opanowanych i spokojnych kierowców, tym bardziej, że widoki będą rozpraszały, bo nadal będą obłędne.

Ciekawostki
Lardo di Colonnata to najsłynniejszy przysmak kamieniołomów. Słonina dojrzewa przez wiele miesięcy w specjalnych marmurowych korytach wyłożonych czosnkiem i ziołami. Był to tradycyjny, wysokokaloryczny posiłek pracowników kopalni (tzw. cavatori).

Statuary Marble to najrzadsza i najdroższa odmiana marmuru z Carrary. Ma niemal czystą, mlecznobiałą barwę bez charakterystycznych szarych „żyłek” i jest zarezerwowana wyłącznie dla najwyższej klasy rzeźb.

W samym centrum Carrary marmur jest wszechobecny – wykonano z niego nie tylko fasadę katedry, ale nawet krawężniki, ławki i tabliczki z nazwami ulic.

Niesamowite, kręte drogi techniczne w kamieniołomach posłużyły jako tło dla widowiskowego pościgu w filmie o agencie 007 – „Quantum of Solace”. Sceny te kręcono w rejonie kopalni Fantiscritti.

Wskazówki praktyczne
Okulary przeciwsłoneczne to mus. Biel marmuru w pełnym słońcu jest oślepiająca. Bez dobrych okularów z filtrem zwiedzanie kopalni będzie fizycznie bolesne dla oczu.

Wycieczki 4×4. Aby naprawdę poczuć ogrom kamieniołomów, warto wykupić wycieczkę jeepem. Zwykłym samochodem osobowym nie wjedziesz na strome drogi techniczne, z których roztacza się najlepszy widok na prace wydobywcze.

Obuwie. Zapomnij o sandałach. Nawet w punktach turystycznych podłoże jest pokryte białym pyłem i drobnymi odłamkami skalnymi. Wygodne, pełne buty sportowe to absolutne minimum.

31. Montalcino

Montalcino to miasto, które dumnie pręży pierś nad pofalowaną doliną Val d’Orcia. Z oddali jego sylwetkę definiuje potężna, czworoboczna Fortezza (twierdza), która przypomina o burzliwej przeszłości tego miejsca. Choć dziś Montalcino kojarzy się głównie z elegancją i jednym z najdroższych win świata, przez wieki było niezdobytym bastionem obronnym. Najbardziej heroiczny moment w jego historii nastąpił w 1555 roku, kiedy po upadku Sieny, grupa 650 rodzin uciekła właśnie tutaj, tworząc „Republikę Sieny w Montalcino”. Przez kolejne cztery lata miasto stawiało opór potędze Florencji i Hiszpanii, stając się ostatnią enklawą wolności w regionie.

Spacer po Montalcino to wędrówka po stromych, kamiennych zaułkach, które zawsze prowadzą do jednego celu: wina. To tutaj w połowie XIX wieku Ferruccio Biondi-Santi wyselekcjonował odmianę winogron Sangiovese Grosso, dając początek legendarnemu Brunello di Montalcino. Miasto żyje w rytmie winobrania, a niemal każda piwnica w obrębie murów skrywa dębowe beczki, w których trunek ten musi leżakować minimum pięć lat, zanim trafi na stoły. Ale Montalcino to nie tylko winnice. To także surowy urok Palazzo dei Priori z charakterystyczną, smukłą wieżą zegarową oraz place, na których czas płynie wolniej niż dojrzewające wino.

Ciekawostki
Zanim Brunello stało się światowym hitem, Montalcino słynęło z produkcji miodu (miele). Do dziś można tu kupić rzadkie odmiany miodu lawendowego czy kasztanowego, a w samym mieście odbywają się prestiżowe targi pszczelarskie.
Wewnątrz głównej Fortezzy znajduje się jedna z najbardziej klimatycznych winiarni w Toskanii. Można tam degustować Brunello, siedząc na wiekowym dziedzińcu otoczonym murami obronnymi.
Podobnie jak Piza, Montalcino ma swoją „krzywą wieżę”. Mowa o wieży ratuszowej na Piazza del Popolo, która z powodu osiadania terenu jest wyraźnie odchylona od pionu.

link filtrujący: noclegi w Montalcino i okolicy – [pokaż noclegi]

Parking turystyczny przy Fortezza di Montalcino, współrzędne GPS:
43°03’22.1″N 11°29’18.0″E
43.056146, 11.488320 – kliknij i wyznacz trasę
Ścisłe centrum to strefa o ograniczonym ruchu (ZTL). Nie staraj się wjeżdżać głębiej do miasteczka (chyba, że masz tam wykupiony hotel, wtedy przed przyjazdem skontaktuj się z hotelem i poproś o instrukcję jak zachować się w czasie przyjazdu).

Wskazówki praktyczne
Spacer po murach. Jeśli nie masz lęku wysokości, wykup bilet na mury twierdzy. Widok na dolinę Val d’Orcia, który się stamtąd rozpościera, pozwala zrozumieć, dlaczego nikt nie był w stanie zdobyć tego miasta siłą.

Opactwo Sant’Antimo. Będąc w Montalcino, koniecznie podjedź 10 km dalej do Abbazia di Sant’Antimo. To jedno z najpiękniejszych romańskich opactw we Włoszech. Jeśli będziesz miał szczęście, usłyszysz tam mnichów śpiewających chorały gregoriańskie (sprawdź godziny nabożeństw).

Degustacja Brunello. Pamiętaj, że Brunello to wino ciężkie i drogie. Jeśli chcesz spróbować czegoś lżejszego i tańszego, szukaj w menu Rosso di Montalcino – to „młodszy brat” Brunello, który nie wymaga tak długiego starzenia, a często smakuje równie wybitnie.

32. Collodi

link filtrujący: noclegi w Collodi i okolicy – [pokaż noclegi]

Collodi to miejsce, które udowadnia, że pseudonim literacki może przynieść miasteczku większą sławę niż wielka polityka. To tutaj swoje dzieciństwo spędził Carlo Lorenzini, autor „Przygód Pinokia”, który z sentymentu do rodzinnej miejscowości matki przyjął nazwisko Carlo Collodi. Miejscowość dzieli się na dwie zupełnie inne części: bajkowy park u podnóża góry oraz Collodi Castello, średniowieczną osadę, która zdaje się spływać kaskadą kamiennych domów prosto w dół stromego zbocza. To „miasto-wodospad” zachowało swój surowy układ, w którym wąskie przesmyki i schody zastępują ulice, tworząc scenerię niemal identyczną z tą, którą opisywał Lorenzini w XIX wieku.

Największym magnesem turystycznym jest Villa Garzoni wraz ze swoim monumentalnym ogrodem. To jeden z najpiękniejszych przykładów barokowej architektury krajobrazu we Włoszech, gdzie geometryczne partery kwiatowe, skomplikowane systemy fontann i labirynty z żywopłotu tworzą teatr natury. Tuż obok znajduje się Park Pinokia, który wbrew pozorom nie jest klasycznym lunaparkiem. To plenerowe muzeum sztuki współczesnej, w którym wybitni rzeźbiarze i architekci (m.in. Emilio Greco czy Giovanni Michelucci) zinterpretowali przygody drewnianego pajacyka. Spacer ścieżkami parku to podróż przez sceny z książki. Od spotkania z Gadającym Świerszczem po wejście do brzucha gigantycznego wieloryba. Collodi to idealne miejsce, by przypomnieć sobie, że historia Pinokia, w swej oryginalnej wersji, była znacznie mroczniejsza i bardziej pouczająca niż jej disnejowskie adaptacje.

Ciekawostki
Przy drodze dojazdowej do miasteczka stoi najwyższa na świecie drewniana statua Pinokia. Ma aż 16 metrów wysokości i stała się nieoficjalnym symbolem regionu.

Na terenie ogrodu Garzoni znajduje się Casa delle Farfalle – tropikalna cieplarnia, w której swobodnie latają setki gigantycznych, egzotycznych motyli. To jedna z najlepiej utrzymanych motylarni w Europie.

Informacje o godzinach otwarcia
Park Pinokia i Ogród Garzoni
Otwarte codziennie od 10:00 do zachodu słońca (zazwyczaj do 17:00 zimą i 19:00 – 20:00 latem).

Butterfly House
Godziny otwarcia pokrywają się z godzinami ogrodu, jednak motyle są najbardziej aktywne w słoneczne dni między 11:00 a 15:00.

Bilety wstępu
Można kupić bilet łączony na wszystkie trzy atrakcje (Park, Ogród, Motylarnia), co wychodzi znacznie korzystniej niż osobne wejściówki.

sprawdź: dostępne opcje łączonych biletów wstępu w Collodi – [klik]

Wejście do Parku Pinokia, współrzędne GPS:
43°53’59.9″N 10°39’07.4″E
43.899965, 10.652065 – kliknij i wyznacz trasę

Wejście do ogrodów Villa Garzoni (na terenie ogrodu jest Dom Motyli), współrzędne GPS:
43°53’59.4″N 10°39’13.3″E
43.899829, 10.653702 – kliknij i wyznacz trasę

Płatny parking publiczny w pobliżu atrakcji w Collodi, współrzędne GPS:
43°53’57.6″N 10°39’07.3″E
43.899329, 10.652037 – kliknij i wyznacz trasę

Ważne dla mnie!

Wystaw artykułowi dobrą ocenę (5 gwiazdek mile widziane 😀 )!
To nic nie kosztuje, a dla mnie jest bardzo ważne! Blog żyje z odwiedzin i dzięki temu ma szansę się rozwijać. ZRÓB TO proszę i ... z góry dziękuję!

Jeżeli lubisz moje przewodniki z pewnością przyda ci się stworzony przez mnie katalog przewodników - [klik]. Znajdziesz w nim gotowe pomysły na kolejne wyjazdy, opisy innych kierunków turystycznych oraz alfabetyczny spis przewodników podzielony na państwa, miasta, wyspy i regiony geograficzne.

Zamieszczam również link do profilu na Facebook-u - [klik]. Wejdź i naciśnij "Obserwuj", wtedy nie przegapisz nowych, inspirujących wpisów.

No chyba, że wolisz Instagram. Nie jestem demonem mediów społecznościowych, ale zawsze możesz liczyć na coś miłego dla oka na moim instagramowym profilu - [klik]. Profil chętnie przyjmie każdego obserwatora, który nakarmi go swoim polubieniem.

Czytam WSZYSTKIE komentarze (i to wiele razy). Pod każdym z nich mógłbym napisać, że strasznie dziękuję, bo jesteście naprawdę fantastyczni. Często wracam do komentarzy, ponieważ dodają mi motywacji i energii. Dla mnie jest to nieoceniona skarbnica dobrych emocji!
Dziękuję Wam za to tutaj (nie chce zaśmiecać komentarzy powtarzającymi się podziękowaniami). Wiedz, że zostawiając tu dobre słowo robisz dla mnie naprawdę dobrą robotę!

Tworzone przeze mnie treści udostępniam bezpłatnie z zachowaniem praw autorskich, a blog utrzymuje się z reklam i współpracy afiliacyjnej. W treści artykułów będą więc wyświetlane automatyczne reklamy, a niektóre linki są linkami afiliacyjnymi. Nie ma to żadnego wpływu na końcową cenę usługi lub produktu, ale za wyświetlenie reklam lub skorzystanie z niektórych linków mogę otrzymać prowizję. Polecam jedynie usługi i produkty, które uważam za dobre i pomocne. Od początku istnienia bloga nie opublikowałem żadnego artykułu sponsorowanego.

Niektórzy z czytelników, którym zawarte tu informacje bardzo pomogły, pytają mnie czasem jak można wesprzeć blog? Nie prowadzę zbiórek ani programów wsparcia (typu: patronite, zrzutka czy "kup kawę"). Najlepszym sposobem jest korzystanie z linków. Ciebie to nic nie kosztuje, a wsparcie dla bloga generuje się samo.

Pozdrawiam